Άγιος Δάμασος ο Πάπας της Ρώμης, 13 Νοεμβρίου
Ο Πάπας Δάμασος Α΄ (/ˈdæməsəs/· περ. 305 – 11 Δεκεμβρίου 384), γνωστός και ως Δάμασος της Ρώμης, ήταν επίσκοπος Ρώμης από τον Οκτώβριο του 366 έως τον θάνατό του το 384. Λέγεται ότι προήδρευσε στη Σύνοδο της Ρώμης του 382, η οποία καθόρισε τον επίσημο κατάλογο των Ιερών Γραφών (τον «κανόνα»).
Ο Δάμασος αντιτάχθηκε σθεναρά σε σημαντικές αιρέσεις (όπως ο Απολλιναρισμός και ο Μακεδονιανισμός), εδραιώνοντας έτσι την πίστη της Καθολικής Εκκλησίας, και ενθάρρυνε τη δημιουργία της Βουλγάτας, υποστηρίζοντας τον Ιερώνυμο στο έργο του. Συνέβαλε επίσης στη συμφιλίωση των σχέσεων ανάμεσα στην Εκκλησία της Ρώμης και την Εκκλησία της Αντιόχειας και προώθησε τη λατρεία των μαρτύρων.
Εκτός από επιστολές και πεζά κείμενα, ο Δάμασος υπήρξε και ποιητής λατινικών επιγραμμάτων. Ο Άλαν Κάμερον περιγράφει το επιτύμβιό του για ένα νεαρό κορίτσι ονόματι Προγέκτα (που ενδιαφέρει τους μελετητές, καθώς η περίφημη λάρνακα της Προγέκτα στο Βρετανικό Μουσείο ίσως προοριζόταν γι’ αυτήν) ως «ένα μωσαϊκό από φράσεις και κλισέ, αδέξια δεμένα μεταξύ τους και με δυσκολία προσαρμοσμένα στο μέτρο». Ο Δάμασος έχει χαρακτηριστεί ως «ο πρώτος πάπας της κοινωνικής ελίτ» και πιθανώς ανήκε σε μια ομάδα Ισπανών χριστιανών, συγγενικών μεταξύ τους, οι οποίοι βρίσκονταν κοντά στον Ισπανό αυτοκράτορα Θεοδόσιο Α΄.
Αρκετές εικόνες με την επιγραφή «DAMAS» σε χρυσά γυάλινα ποτήρια θεωρείται ότι τον απεικονίζουν και αποτελούν πιθανότατα τις πρώτες σωζόμενες σύγχρονες απεικονίσεις πάπα —αν και δεν υπάρχει απόπειρα ρεαλιστικής ομοιότητας. Ο «Damas» εμφανίζεται μαζί με άλλες μορφές, συμπεριλαμβανομένου ενός Φλώρου, ο οποίος ίσως ήταν ο πατέρας της Προγέκτας. Πιστεύεται ότι ο ίδιος ο Δάμασος ή κάποιος από την ομάδα του ανέθεσε την κατασκευή αυτών των ποτηριών και τα διένειμε σε φίλους ή υποστηρικτές του, ως μέρος μιας προσπάθειας «επίμονης επιβολής της επισκοπικής του παρουσίας στο χριστιανικό τοπίο».
Η Καθολική Εκκλησία τον τιμά ως άγιο· η μνήμη του εορτάζεται στις 11 Δεκεμβρίου.
Ιστορικό υπόβαθρο
Η ζωή του συνέπεσε με την άνοδο του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α΄ και με την ενοποίηση και εκ νέου διαίρεση της Δυτικής και Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας —εποχή που συνδέεται με τη νομιμοποίηση του Χριστιανισμού και την καθιέρωσή του ως επίσημης θρησκείας του ρωμαϊκού κράτους το 380.
Η βασιλεία του Γρατιανού, που συνέπεσε με την παποσύνη του Δαμάσου, αποτελεί σημαντική περίοδο στην εκκλησιαστική ιστορία, αφού τότε (359–383) ο καθολικός χριστιανισμός έγινε για πρώτη φορά κυρίαρχος σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Υπό την επιρροή του Αμβροσίου, ο Γρατιανός αρνήθηκε να φέρει τα διακριτικά του pontifex maximus ως ακατάλληλα για χριστιανό, αφαίρεσε το Βωμό της Νίκης από τη ρωμαϊκή Σύγκλητο (παρά τις διαμαρτυρίες των εθνικών συγκλητικών), απαγόρευσε τις δωρεές ακινήτων στις Εστιάδες Παρθένες και κατήργησε άλλα προνόμια των ιερέων της παλαιάς θρησκείας.
Πρώιμη ζωή
Ο Δάμασος Α΄ γεννήθηκε είτε στη Ρώμη είτε στην Ισπανία γύρω στο 305 και μετακόμισε στη Ρώμη σε νεαρή ηλικία με τους γονείς του, Αντώνιο και Λαυρεντία, που κατάγονταν από τη Λουσιτανία. Ο πατέρας του έγινε ιερέας στον ναό του Αγίου Λαυρεντίου, όπου ο Δάμασος ξεκίνησε την εκκλησιαστική του πορεία ως διάκονος και αργότερα ως ιερέας.
Όταν ο πάπας Λιβέριος εξορίστηκε από τον αυτοκράτορα Κωνστάντιο Β΄ το 354, ο Δάμασος —τότε αρχιδιάκονος— τον ακολούθησε στην εξορία, αν και σύντομα επέστρεψε στη Ρώμη, όπου ασκούσε σημαντική διοικητική εξουσία στην Εκκλησία.
Κρίση διαδοχής
Μετά τον θάνατο του Πάπα Λιβέριου (24 Σεπτεμβρίου 366), η εκλογή του Δαμάσου συνοδεύτηκε από σφοδρή βία. Οι διάκονοι και ο λαός υποστήριξαν τον Ουρσίνιο, ενώ οι αριστοκρατικοί υποστηρικτές του πρώην πάπα Φήλιξ στήριξαν τον Δάμασο. Οι δύο εξελέγησαν ταυτόχρονα, και ακολούθησαν συγκρούσεις και σφαγές ανάμεσα στις φατρίες τους. Μετά από αιματηρές συγκρούσεις και παρέμβαση των αρχών, ο Ουρσίνιος εξορίστηκε και ο Δάμασος τελικά αναγνωρίστηκε ως νόμιμος πάπας.
Παποσύνη
Ο Δάμασος κατηγορήθηκε για φόνο και μοιχεία στα πρώτα χρόνια της παποσύνης του —κατηγορίες που θεωρούνται πιθανότατα πολιτικά υποκινούμενες. Αντιμετώπισε επιτυχώς τις αιρέσεις Απολλιναρισμού και Μακεδονιανισμού σε δύο συνόδους (368 και 369), και έστειλε αντιπροσώπους στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης (381).
Σύνοδος της Ρώμης του 382 και ο βιβλικός κανόνας
Ένα από τα σημαντικότερα έργα του Δαμάσου ήταν η προεδρία του στη Σύνοδο της Ρώμης (382), η οποία καθόρισε τον επίσημο κατάλογο των ιερών βιβλίων της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης —τον ίδιο κατάλογο που αργότερα επικυρώθηκε στη Σύνοδο του Τριδέντου.
Ο Ιερώνυμος, υπό την προστασία του Δαμάσου, ξεκίνησε την περίφημη μετάφραση της Βουλγάτας, που θα γινόταν το επίσημο λατινικό κείμενο της Αγίας Γραφής.
Ιερώνυμος, η Βουλγάτα και ο Κανόνας
Ο Πάπας Δάμασος διόρισε τον Ιερώνυμο από τη Στρίδων ως προσωπικό και εμπιστευτικό του γραμματέα. Ο Ιερώνυμος είχε προσκληθεί αρχικά στη Ρώμη για τη Σύνοδο του 382, η οποία συγκλήθηκε για να τερματίσει το σχίσμα της Αντιόχειας· εκεί απέκτησε μεγάλη επιρροή κοντά στον Πάπα και έγινε αναπόσπαστο μέλος του κύκλου του.
Πέρασε τρία χρόνια στη Ρώμη (382–385) σε στενή συνεργασία με τον Δάμασο και με εξέχοντες χριστιανούς της εποχής. Ο ίδιος ο Ιερώνυμος έγραψε το 409:
«Πριν από πολλά χρόνια, όταν βοηθούσα τον Δάμασο, επίσκοπο Ρώμης, στην εκκλησιαστική του αλληλογραφία και συνέτασσα τις απαντήσεις του στα ερωτήματα που του απηύθυναν οι σύνοδοι της Ανατολής και της Δύσης…»
Για να θέσει τέλος στις μεγάλες αποκλίσεις που υπήρχαν τότε στα λατινικά κείμενα της Αγίας Γραφής, ο Δάμασος ενθάρρυνε τον λόγιο Ιερώνυμο να αναθεωρήσει τις παλαιές λατινικές μεταφράσεις και να δημιουργήσει ένα ακριβέστερο λατινικό κείμενο, βασισμένο στο ελληνικό κείμενο της Καινής Διαθήκης και στην Εβδομήκοντα. Το έργο αυτό οδήγησε στη δημιουργία της Βουλγάτας, της επίσημης λατινικής μετάφρασης της Αγίας Γραφής.
Ο Προτεστάντης βιβλικός μελετητής F.F. Bruce σημείωσε ότι η ανάθεση αυτής της μετάφρασης ήταν κομβική στιγμή για τον καθορισμό του βιβλικού κανόνα στη Δύση.
Ωστόσο, όπως αναφέρει η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια:
«Στην Λατινική Εκκλησία, καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, υπάρχει δισταγμός σχετικά με τον χαρακτήρα των δευτεροκανονικών βιβλίων. Υπήρχε μια τάση φιλική προς αυτά και μια άλλη ξεκάθαρα αρνητική απέναντι στην αυθεντία και την ιερότητά τους· πολλοί συγγραφείς, όπως ο Άγιος Θωμάς Ακινάτης, τα σέβονταν μεν, αλλά αμφέβαλλαν για τη θέση τους. Ελάχιστοι τα αναγνώριζαν πλήρως ως κανονικά. Η επικρατούσα στάση των δυτικών μεσαιωνικών συγγραφέων ήταν ουσιαστικά ίδια με εκείνη των Ελλήνων Πατέρων. Η κύρια αιτία αυτού του φαινομένου στη Δύση οφείλεται άμεσα ή έμμεσα στον υποτιμητικό Πρόλογο του Αγίου Ιερωνύμου.»
Οι αμφιβολίες και διαφωνίες γύρω από τη φύση των Αποκρύφων βιβλίων συνεχίστηκαν επί αιώνες — ακόμα και μέχρι τη Σύνοδο του Τριδέντου (1546), η οποία παρείχε τον πρώτο αλάθητο ορισμό του καθολικού κανόνα των Γραφών.
Ο Ιερώνυμος, στο έργο του De Viris Illustribus («Περί επιφανών ανδρών»), αφιέρωσε στον Δάμασο ένα σύντομο εγκώμιο:
«Είχε ιδιαίτερη ικανότητα στη σύνθεση στίχων και δημοσίευσε πολλά σύντομα έργα σε ηρωικό μέτρο. Πέθανε κατά τη βασιλεία του Θεοδοσίου, σχεδόν ογδόντα ετών.»
Πιθανόν ο Δάμασος να ήταν και ο συγγραφέας του ανώνυμου ποιήματος Carmen contra paganos («Ύμνος κατά των εθνικών»).
Επιστολή του Ιερωνύμου προς τον Δάμασο
Οι επιστολές του Ιερωνύμου προς τον Πάπα Δάμασο αποτελούν μαρτυρία για το πρωτείο του Αποστολικού Θρόνου του Πέτρου:
«Αν και το μεγαλείο σου με φοβίζει, η καλοσύνη σου με ελκύει. Από τον ιερέα ζητώ την ασφάλεια του θύματος, από τον ποιμένα την προστασία του ποιμνίου. Μακριά κάθε έπαρση· ας αποσυρθεί το κύρος της ρωμαϊκής μεγαλοπρέπειας. Τα λόγια μου απευθύνονται στον διάδοχο του ψαρά, στον μαθητή του Σταυρού. Δεν ακολουθώ άλλον αρχηγό παρά μόνο τον Χριστό, ούτε κοινωνώ με άλλον παρά με τη μακαριότητά σου, δηλαδή με την καθέδρα του Πέτρου· γιατί γνωρίζω ότι αυτή είναι η πέτρα πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η Εκκλησία! Αυτός είναι ο οίκος όπου μόνο εκεί μπορεί να φαγωθεί σωστά το πασχάλιο αρνί. Αυτή είναι η Κιβωτός του Νώε· όποιος δεν βρεθεί μέσα της, θα χαθεί όταν έρθει ο κατακλυσμός...»
Σχέσεις με την Ανατολική Εκκλησία
Η Ανατολική Εκκλησία, μέσω του Βασιλείου του Μεγάλου, ζήτησε την υποστήριξη του Δαμάσου απέναντι στον θρίαμβο του Αρειανισμού. Ο Δάμασος, ωστόσο, αντιμετώπιζε με κάποια επιφύλαξη τον μεγάλο Καππαδόκη Πατέρα.
Στο Σχίσμα των Μελετιανών στην Αντιόχεια, ο Δάμασος —μαζί με τον Αθανάσιο και τον διάδοχό του, Πέτρο Β΄ της Αλεξάνδρειας— υποστήριξε την παράταξη του Παυλίνου, θεωρώντας την πιο πιστή στο δόγμα της Νικαίας. Μετά τον θάνατο του Μελετίου, προσπάθησε να διασφαλίσει τη διαδοχή υπέρ του Παυλίνου και να αποκλείσει τον Φλαβιανό.
Κατά τη διάρκεια της παποσύνης του, ο Πέτρος Β΄ Αλεξανδρείας, διωκόμενος από τους Αρειανούς, κατέφυγε στη Ρώμη, όπου ο Δάμασος τον υποδέχθηκε και τον υποστήριξε.
Ο Δάμασος επίσης στήριξε το αίτημα των χριστιανών συγκλητικών προς τον αυτοκράτορα Γρατιανό για την αφαίρεση του Βωμού της Νίκης από τη Σύγκλητο. Έζησε για να δει και το περίφημο διάταγμα του Θεοδοσίου Α΄ «De fide Catholica» (27 Φεβρουαρίου 380), με το οποίο ορίστηκε ως επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η πίστη που κήρυξε ο Απόστολος Πέτρος στη Ρώμη.
Ευλάβεια προς τους μάρτυρες
Ο Δάμασος ενθάρρυνε έντονα τη λατρεία των χριστιανών μαρτύρων· ανακαίνισε και άνοιξε ξανά πρόσβαση στους τάφους τους στις Κατακόμβες της Ρώμης και αλλού, τοποθετώντας επιγραφές σε στίχους που συνέθετε ο ίδιος. Πολλές από αυτές σώζονται ή έχουν καταγραφεί στη συλλογή του Epigrammata.
Ανακαίνισε επίσης τον ναό του Αγίου Λαυρεντίου έξω από τα τείχη (San Lorenzo fuori le Mura), που είχε ιδρύσει ο πατέρας του· ο ναός αυτός αργότερα έγινε προσκύνημα των μαρτύρων της Ρώμης. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Πάπας έχτισε και εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Λαυρέντιο μέσα στο ίδιο του το σπίτι —τη σημερινή San Lorenzo in Damaso.
Ο Δάμασος υπηρέτησε ως πάπας δεκαοκτώ χρόνια και δύο μήνες. Πέθανε στις 11 Δεκεμβρίου και ετάφη κοντά στη μητέρα και την αδελφή του σε μια ταφική βασιλική μεταξύ της Βία Άππια και της Βία Αρδεατίνα, η ακριβής θέση της οποίας έχει χαθεί.
Από το 2011, το όνομά του φέρει το Πανεπιστήμιο San Dámaso στη Μαδρίτη — καθολικό ίδρυμα ανώτατης εκπαίδευσης υπό το Αρχιεπισκοπικό Θρόνο της Μαδρίτης, όπου διδάσκονται Θεολογία, Κανονικό Δίκαιο, Θρησκευτικές Επιστήμες, Χριστιανική και Κλασική Φιλολογία και Φιλοσοφία.
