Η Μάχη στο Ρουπέλιον, 1255
Δραγωτάς (?–1255)
Ο Δραγωτάς ήταν ευγενής από το Μελένικο και ηγέτης εξέγερσης εναντίον των Νικαιατών. Είχε διοριστεί από τους Βουλγάρους διοικητής των Σερρών.
Το 1246 αυτομόλησε παρέδωσε την πόλη στους Νικαιάτες και τους βοήθησε να καταλάβουν το Μελένικο. Ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες του, διορίστηκε διοικητής του Μελενίκου.
Το 1255, δυσαρεστημένος από τους Νικαιάτες, εξεγέρθηκε εναντίον τους. Στη σύγκρουση με τα στρατεύματα της Νίκαιας σκοτώθηκε, καθώς ποδοπατήθηκε από άλογα.
Ύστερα από μια παρατεταμένη πολιορκία του Μελενίκου, το οποίο βρισκόταν υπό τον έλεγχο των Νικαιατών, οι Βούλγαροι οχύρωσαν το πέρασμα για να εμποδίσουν την προέλαση του στρατού που ερχόταν να ενισχύσει την πόλη, με επικεφαλής τον αυτοκράτορα. Ωστόσο, τα στρατεύματα της Νίκαιας κατάφεραν να παρακάμψουν τις οχυρώσεις και να τρέψουν τους Βουλγάρους σε φυγή. Η νίκη αυτή επέτρεψε στον Θεόδωρο Β΄ να λύσει την πολιορκία του Μελενίκου και να εξαπολύσει αντεπίθεση εναντίον της Βουλγαρίας.
Ο αυτοκράτορας Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρης
από το έργο Ρωμαϊκή Ιστορία του Γεωργίου Παχυμέρη.
Ιστορικό υπόβαθρο
Τον Νοέμβριο του 1254, ο αυτοκράτορας της Νίκαιας Ιωάννης Γ΄ Βατάτζης πέθανε και τον διαδέχθηκε ο γιος του, Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρης.
Οι πρώτες ενέργειες του νέου αυτοκράτορα ήταν να μεταβεί στη Μικρά Ασία, όπου ανανέωσε μια συνθήκη με το Σουλτανάτο του Ρουμ, ύστερα από πρόσφατες συγκρούσεις ανάμεσα στα στρατεύματα της Νίκαιας και Τουρκομάνους επιδρομείς.
Ο τσάρος της Βουλγαρίας, Μιχαήλ Β΄ Ασέν
Ο τσάρος της Βουλγαρίας, Μιχαήλ Β΄ Ασέν, επιχείρησε να εκμεταλλευτεί την αβεβαιότητα που προκάλεσε η διαδοχή του Βατάτζη, με στόχο να ανακτήσει εδάφη που είχαν προηγουμένως περάσει στον έλεγχο της Νίκαιας.
Το ηθικό των Νικαιατών στρατιωτών που φρουρούσαν τις πόλεις αυτές ήταν χαμηλό. Έτσι, όταν εισέβαλαν οι Βούλγαροι, οι φρουρές είτε εγκατέλειψαν τις θέσεις τους και υποχώρησαν είτε παραδόθηκαν.
Με αυτόν τον τρόπο, οι Βούλγαροι κατέλαβαν τα οχυρά της Περιστίτσας, του Κρίτζιμου, της Τζεπαινάς, της Ούστρας, του Περπερακίου, του Κρυβού και του Εφραίμ, ανακτώντας τον έλεγχο μεγάλου μέρους της οροσειράς της Ροδόπης.
Η εκστρατεία του Θεοδώρου Β΄ εναντίον των Βουλγάρων
Αφού συγκάλεσε συμβούλιο με τους στρατηγούς του, ο Θεόδωρος Β΄ αποφάσισε να οργανώσει χειμερινή εκστρατεία για να ανακόψει την προέλαση των Βουλγάρων. Συγκέντρωσε όσους στρατιώτες μπορούσε και ξεκίνησε προς τη Θράκη.
Λίγο μετά την άφιξή του στην Αδριανούπολη, ο Θεόδωρος αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Μιχαήλ Ασέν και τις νίκησε, αναγκάζοντας τον Βούλγαρο τσάρο να υποχωρήσει και καταλαμβάνοντας το στρατόπεδό του.
Στη συνέχεια, ο Θεόδωρος λεηλάτησε τη Βερόη, αφού νίκησε τη βουλγαρική φρουρά της, και έστειλε στρατό για να ανακαταλάβει την Αχρίδο. Η επιχείρηση αυτή οδήγησε στην εξουδετέρωση των βουλγαρικών φρουρών της περιοχής.
Ο ίδιος ο αυτοκράτορας προχώρησε προς την περιοχή της Ροδόπης. Με τη χρήση πολιορκητικών μηχανών, ανακατέλαβε την Περιστίτσα, τον Στενήμαχο και τον Κρίτζιμο. Ωστόσο, μια χιονοθύελλα τον ανάγκασε να υποχωρήσει προτού επιχειρήσει να πολιορκήσει την Τζεπαινά.
Την άνοιξη του 1255, μια νέα προσπάθεια ανακατάληψης της Τζεπαινάς, αυτή τη φορά υπό τον Αλέξιο Στρατηγόπουλο και τον Κωνσταντίνο Τορνίκη, απέτυχε, όταν η στρατιωτική φάλαγγα έπεσε σε βουλγαρική ενέδρα.
Στη συνέχεια, η κατάσταση επιδεινώθηκε για τους Νικαιάτες, όταν ένας Βούλγαρος ονόματι Δραγωτάς, ο οποίος είχε αυτομολήσει στη Νίκαια το 1246, άλλαξε ξανά στρατόπεδο και επέστρεψε στην υπηρεσία του Μιχαήλ Β΄ Ασέν.
Η εξέλιξη αυτή διευκόλυνε την κατάληψη των Σκοπίων, του Πρίλεπ και του Βελεσού από τους Βουλγάρους. Παράλληλα, βουλγαρικός στρατός υπό τον Δραγωτά άρχισε να πολιορκεί το Μελένικο.
Η πολιορκία του Μελενίκου και η Μάχη του Ρουπελίου
Η νικαιακή φρουρά του Μελενίκου διοικούνταν από τον Θεόδωρο Νεστόγγο και τον Ιωάννη Άγγελο. Οι δύο άνδρες ήταν ικανοί και έμπειροι στρατιωτικοί διοικητές και αντιστάθηκαν με σφοδρότητα στις βουλγαρικές επιθέσεις.
Χρησιμοποίησαν βέλη, πολεμικές μηχανές και άλλα εξελιγμένα βυζαντινά μέσα πολιορκίας, καταφέρνοντας να αποκρούσουν τις επιθέσεις του Δραγωτά.
Πριν αρχίσει η πολιορκία, είχαν συγκεντρώσει στην πόλη μεγάλες ποσότητες εφοδίων, ώστε να μπορέσουν να συντηρήσουν τους στρατιώτες τους. Ωστόσο, καθώς η πολιορκία συνεχίστηκε μέχρι το καλοκαίρι, η φρουρά άρχισε να αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις νερού.
Για να διατηρήσει την πολιορκία του Μελενίκου, ο Δραγωτάς έστειλε ένα μέρος του στρατού του, αποτελούμενο κυρίως από πεζούς, να φρουρεί το πέρασμα του Ρουπελίου και να εμποδίσει την άφιξη των ενισχύσεων της Νίκαιας.
Οι Βούλγαροι οχύρωσαν την είσοδο στην κοιλάδα του ποταμού Στρυμόνα, ώστε να εμποδίσουν τον στρατό της Νίκαιας να κινηθεί προς βορρά και να φτάσει στο Μελένικο.
Το καλοκαίρι, ο Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρης είχε προετοιμάσει έναν ισχυρό στρατό και μια μεγάλη φάλαγγα εφοδίων, με στόχο να λύσει την πολιορκία του Μελενίκου.
Όταν έφτασε στις Σέρρες, ο αυτοκράτορας προσευχήθηκε στους στρατιωτικούς Αγίους Θεόδωρο Στρατηλάτη και Θεόδωρο Τήρωνα, ζητώντας τη βοήθειά τους για την επικείμενη μάχη. Στη συνέχεια, συνέχισε την πορεία του προς το Μελένικο.
Σύντομα, οι Νικαιάτες πληροφορήθηκαν ότι οι Βούλγαροι είχαν προετοιμάσει άμυνα στο πέρασμα του Ρουπελίου. Ο Θεόδωρος αναδιοργάνωσε τότε τον στρατό του, λαμβάνοντας υπόψη το δύσβατο και στενό έδαφος της περιοχής. Έδωσε εντολή στο πεζικό και στους τοξότες να προχωρήσουν μπροστά από το ιππικό.
Οι πεζοί στρατιώτες της Νίκαιας ανέβηκαν στις απότομες πλαγιές των βουνών που βρίσκονταν εκατέρωθεν της κοιλάδας, καλυμμένοι από τα δάση. Από τις υπερυψωμένες θέσεις τους, οι Νικαιάτες τοξότες εξαπέλυσαν ομοβροντίες βελών εναντίον των Βουλγάρων που κρατούσαν το πέρασμα.
Ταυτόχρονα, το ιππικό της Νίκαιας, με επικεφαλής τον ίδιο τον Θεόδωρο Β΄, προχώρησε σε επίθεση εναντίον των βουλγαρικών οχυρώσεων.
Οι Βούλγαροι δέχθηκαν έτσι διπλή πίεση: από τους τοξότες που τους χτυπούσαν από τις πλαγιές και από το ιππικό που επιτίθετο κατά μέτωπο. Η άμυνά τους κατέρρευσε και τράπηκαν σε φυγή, επιτρέποντας στους Νικαιάτες να καταλάβουν το πέρασμα.
Η κατάρρευση της πολιορκίας του Μελενίκου
Οι Βούλγαροι που επέζησαν από τη μάχη στο Ρουπέλιο υποχώρησαν προς το Μελένικο, όπου βρισκόταν ο υπόλοιπος στρατός του Δραγωτά.
Μέχρι εκείνη τη στιγμή, οι Βούλγαροι είχαν καταλάβει την κάτω πόλη του Μελενίκου και είχαν αναγκάσει τη νικαιακή φρουρά να περιοριστεί στην ακρόπολη.
Ωστόσο, η είδηση ότι ο αυτοκράτορας πλησίαζε και ότι ο στρατός του είχε διασπάσει την άμυνα στο πέρασμα του Ρουπελίου προκάλεσε πανικό στις βουλγαρικές δυνάμεις.
Οι Βούλγαροι επιχείρησαν να υποχωρήσουν μέσα στη νύχτα. Επειδή όμως ο ουρανός ήταν συννεφιασμένος και το έδαφος δύσβατο, πολλοί στρατιώτες σκοτώθηκαν κατά τη φυγή τους. Μερικοί σκόνταψαν και ποδοπατήθηκαν από τους υπόλοιπους, ενώ άλλοι έπεσαν από γκρεμούς.
Ο ίδιος ο Δραγωτάς έπεσε από το άλογό του και ποδοπατήθηκε από τους στρατιώτες του. Πέθανε τρεις ημέρες αργότερα από τα τραύματά του.
Οι συνέπειες της μάχης
Όταν έφτασε στο Μελένικο, ο Θεόδωρος Β΄ διέταξε την εξορία των συγγενών των κατοίκων που είχαν συνεργαστεί με τους Βουλγάρους και τη δήμευση των περιουσιών τους.
Στη συνέχεια, ο αυτοκράτορας κινήθηκε προς τον Βελεσό και ανακατέλαβε την πόλη, αφού η βουλγαρική φρουρά των 500 ανδρών παραδόθηκε μόλις αντίκρισε τις νικαιακές καταπέλτες με αντίβαρο.
Έπειτα, ο Θεόδωρος επέστρεψε στις Σέρρες. Άφησε ένα στρατιωτικό σώμα υπό τον Αλέξιο Δούκα Φιλανθρωπηνό για να συνεχίσει τις επιχειρήσεις εναντίον των Βουλγάρων και ο ίδιος επέστρεψε στη Μικρά Ασία, προκειμένου να αντιμετωπίσει τις εξελίξεις με τους Τουρκομάνους και τους Μογγόλους.
Ο Φιλανθρωπηνός ανακατέλαβε από τους Βουλγάρους το ορεινό φρούριο της Πάτμου.
Όταν ο Θεόδωρος επέστρεψε στη Θράκη, στα τέλη του 1255, επιχείρησε να συνεχίσει την επίθεση εναντίον της Τζεπαινάς με μια νέα χειμερινή εκστρατεία. Για άλλη μια φορά, όμως, οι έντονες χιονοπτώσεις τον ανάγκασαν να εγκαταλείψει την προσπάθεια.
Κατά την υποχώρησή τους, οι Νικαιάτες κατέλαβαν και λεηλάτησαν την πόλη Μπατκούνιον.
Ο αυτοκράτορας επέστρεψε στη Μικρά Ασία για το υπόλοιπο του χειμώνα, αφού πρώτα άφησε φρουρά στο Διδυμότειχο υπό τον Κωνσταντίνο Μαργαρίτη και τον Μανουήλ Λάσκαρη.
Ο Μιχαήλ Β΄ Ασέν εκμεταλλεύτηκε αυτό το διάστημα για να συγκεντρώσει στρατό και να εξασφαλίσει τη βοήθεια Κουμάνων συμμάχων, προετοιμάζοντας αντεπίθεση εναντίον της Νίκαιας για την επόμενη χρονιά.
Η βουλγαροκουμανική εισβολή που ακολούθησε οδήγησε σε νέα μάχη εναντίον του Θεοδώρου Β΄ Λάσκαρη, αυτή τη φορά στο Βιζύη, το 1256.
