Άγιος Σιλβέστρος Α΄ ο Επίσκοπος Ρώμης, 2 Ιανουαρίου

 

Ο Πάπας Σιλβέστρος Α΄ (πριν από το 284 – 31 Δεκεμβρίου 335) υπήρξε επίσκοπος Ρώμης από τις 31 Ιανουαρίου 314 έως τον θάνατό του στις 31 Δεκεμβρίου 335. Κατείχε τον θρόνο της Ρώμης σε μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδο της ιστορίας της Δυτικής Εκκλησίας, αν και είναι γνωστά ελάχιστα στοιχεία για τη ζωή του.

Κατά τη διάρκεια της παποσύνης του, συγκάλεσε τη Σύνοδο της Αρλ (314), η οποία καταδίκασε το σχισματικό κίνημα των Δονατιστών, καθώς και την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας (325), η οποία αποσκοπούσε στην επίλυση της Αρειανικής έριδας. Η παποσύνη του συνέπεσε επίσης με τη βάπτιση του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α΄.

Η περίοδος της παποσύνης του Σιλβέστρου Α΄ συνέπεσε με την ανέγερση σημαντικών ναών, όπως η παλαιά Βασιλική του Αγίου Πέτρου, η Βασιλική του Τιμίου Σταυρού στα Ιεροσόλυμα (Santa Croce in Gerusalemme) και η Αρχιβασιλική του Αγίου Ιωάννη του Λατερανού. Η εορτή του τιμάται ως Ημέρα του Αγίου Σιλβέστρου στις 31 Δεκεμβρίου στη Δυτική Χριστιανοσύνη και στις 2 Ιανουαρίου στην Ανατολική Χριστιανοσύνη.

Οι πληροφορίες για την παποσύνη του που διασώζονται στο Liber Pontificalis του 7ου ή 8ου αιώνα περιορίζονται κυρίως σε καταγραφές των δωρεών που φέρεται να προσέφερε στην Εκκλησία ο Κωνσταντίνος Α΄. Αναφέρεται, πάντως, ότι ο Σιλβέστρος ήταν γιος ενός Ρωμαίου ονόματι Ρουφίνου.

Κατά την παποσύνη του Σιλβέστρου Α΄ ιδρύθηκαν και οικοδομήθηκαν μεγάλες εκκλησίες, όπως η Βασιλική του Αγίου Ιωάννη του Λατερανού, η Βασιλική του Τιμίου Σταυρού στα Ιεροσόλυμα, η παλαιά Βασιλική του Αγίου Πέτρου, καθώς και αρκετοί ναοί που ανεγέρθηκαν πάνω στους τάφους μαρτύρων.

Ένα από τα λεγόμενα Συμμαχιανά πλαστά κείμενα, το Constitutum Silvestri, αποτελεί απόκρυφη αφήγηση υποτιθέμενης ρωμαϊκής συνόδου και βασίζεται εν μέρει σε θρύλους από τις Πράξεις του Σιλβέστρου. Το κείμενο διασώθηκε στα ελληνικά, συριακά και λατινικά και περιλαμβάνει φανταστικές ιστορίες για τη στενή σχέση του Σιλβέστρου με τον πρώτο χριστιανό αυτοκράτορα. Παρόμοια στοιχεία εμφανίζονται και στη λεγόμενη Δωρεά του Κωνσταντίνου.

Πολύ μετά τον θάνατό του, το πρόσωπο του Σιλβέστρου περιβλήθηκε με θρυλικές αφηγήσεις σχετικά με τη σχέση του με τον Κωνσταντίνο, οι οποίες φάνηκαν να υποστηρίζουν τη μεταγενέστερη Γελασιανή θεωρία της παπικής υπεροχής, σύμφωνα με την οποία η παπική εξουσία (auctoritas) καθοδηγεί την αυτοκρατορική ισχύ (potestas). Η θεωρία αυτή ενσαρκώθηκε στο πλαστό έγγραφο της Δωρεάς του Κωνσταντίνου του 8ου αιώνα.

Σύμφωνα με τον θρύλο, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος θεραπεύθηκε από λέπρα μέσω του βαπτιστικού ύδατος που του χορήγησε ο Σιλβέστρος. Ευγνώμων, αναγνώρισε τον επίσκοπο Ρώμης ως πρώτο μεταξύ όλων των επισκόπων, παραιτήθηκε από τα αυτοκρατορικά του σύμβολα και βάδισε μπροστά από το άλογο του Πάπα κρατώντας τα χαλινάρια του. Ο Πάπας, σε ανταπόδοση, πρόσφερε εκούσια το στέμμα στον Κωνσταντίνο, ο οποίος εγκατέλειψε τη Ρώμη και εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Όπως παρατηρεί ο ιστορικός Norman F. Cantor, «το δόγμα πίσω από αυτή τη γοητευτική ιστορία είναι ριζοσπαστικό: ο πάπας είναι ανώτερος από όλους τους άρχοντες, ακόμη και από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα». Ο θρύλος αυτός διαδόθηκε ευρέως· ο Γρηγόριος της Τουρ τον μνημονεύει στην Ιστορία των Φράγκων τη δεκαετία του 580.

Ο Πάπας Σιλβέστρος Β΄, στενός συνεργάτης του αυτοκράτορα Όθωνα Γ΄, επέλεξε το όνομα Σιλβέστρος προς τιμήν του Σιλβέστρου Α΄.

Η εορτή του Αγίου Σιλβέστρου τιμάται στις 31 Δεκεμβρίου, ημέρα της ταφής του στις Κατακόμβες της Πρισκίλλας. Η ημερομηνία αυτή συμπίπτει με την τελευταία ημέρα του έτους και, γι’ αυτό, σε γερμανόφωνες χώρες και σε ορισμένες γειτονικές, η παραμονή της Πρωτοχρονιάς είναι γνωστή ως Silvester. Και σε άλλες χώρες, η ημέρα αναφέρεται συνήθως ως Ημέρα ή Εορτή του Αγίου Σιλβέστρου. Στο Σάο Πάολο της Βραζιλίας, διεξάγεται κάθε χρόνο στις 31 Δεκεμβρίου ο αγώνας δρόμου μεγάλων αποστάσεων με την ονομασία Saint Silvester Road Race.

Η Δωρεά του Κωνσταντίνου είναι ένα έγγραφο που κατασκευάστηκε (πλαστογραφήθηκε) κατά το δεύτερο μισό του 8ου αιώνα και παρουσιάζεται ως δήθεν καταγραφή από τον ίδιο τον αυτοκράτορα της μεταστροφής του, της ομολογίας της νέας του πίστης και των προνομίων που παραχώρησε στον Πάπα Σιλβέστρο Α΄, στον κλήρο του και στους διαδόχους τους. Σύμφωνα με το κείμενο αυτό, στον Πάπα Σιλβέστρο προσφέρθηκε το αυτοκρατορικό στέμμα, το οποίο όμως εκείνος αρνήθηκε.

Η διήγηση Lu Santu Papa Silvestru, που περιλαμβάνεται στη συλλογή σικελικών παραμυθιών του Giuseppe Pitrè, αφηγείται τον θρύλο ως εξής:

Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος θέλει να πάρει δεύτερη σύζυγο και ζητά τη γνώμη του Σιλβέστρου. Ο Σιλβέστρος του αρνείται την άδεια, επικαλούμενος τον ουρανό ως μάρτυρα. Ο Κωνσταντίνος τον απειλεί, και ο Σιλβέστρος, αντί να υποχωρήσει, καταφεύγει στα δάση. Λίγο αργότερα, ο Κωνσταντίνος αρρωσταίνει· όταν απελπίζεται ότι δεν θα ανακτήσει ποτέ την υγεία του, βλέπει ένα όνειρο που τον διατάζει να καλέσει τον Σιλβέστρο. Υπακούει, και ο Σιλβέστρος υποδέχεται τους απεσταλμένους του Κωνσταντίνου στη σπηλιά του και τους βαπτίζει αμέσως· κατόπιν, αφού τους δείξει πολλά θαύματα, οδηγείται πίσω στον Κωνσταντίνο, τον οποίο επίσης βαπτίζει και θεραπεύει. Στην ιστορία αυτή, ο Κωνσταντίνος και η συνοδεία του δεν παρουσιάζονται ως ειδωλολάτρες αλλά ως Ιουδαίοι.

Μια άλλη παράδοση θέλει τον Σιλβέστρο να θανατώνει έναν δράκοντα. Συχνά απεικονίζεται εικαστικά μαζί με το ετοιμοθάνατο θηρίο.