Όσιος Γρηγόριος ο Έγκλειστος, 8 Ιανουαρίου

Ο Όσιος Γρηγόριος ο Έγκληστος έζησε τον 14ο αιώνα στις Άπω Σπηλιές της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου. Ξεχωρίζει για τη ζωή του στην απομόνωση ως ερημίτης και για τις αυστηρές νηστείες του, κατά τις οποίες λέγεται ότι καθ’ όλη τη ζωή του έτρωγε μόνο άψητο χορτάρι και βότανα. Όσοι ασθενείς προσέφευγαν σε αυτόν λάμβαναν λίγο από το χορτάρι και τα βότανα, και θεραπεύονταν. 

Γι’ αυτόν τον λόγο έγινε γνωστός ως Θαυματουργός. Επιστημονική μελέτη των ιερών λειψάνων του υποστηρίζει ότι ο Όσιος Γρηγόριος κοιμήθηκε σε ηλικία μεταξύ 40 και 50 ετών. Δεν πρέπει να συγχέεται με τον άλλον Άγιο Γρηγόριο τον Θαυματουργό των Σπηλαίων του Κιέβου, που τιμάται στις 8 Ιανουαρίου και έζησε τον 11ο αιώνα στις Εγγύς Σπηλιές.

Ο Πρεσβύτερος Γρηγόριος έγινε δεκτός στη Λαύρα των Σπηλαίων από τον Όσιο Θεοδόσιο. Υπό την καθοδήγησή του, εκπαίδευσε τον εαυτό του στην ταπείνωση, την υπακοή και την απλοχεριά· ιδιαίτερα αγαπούσε την προσευχή. Προχώρησε τόσο πολύ στην πνευματική ζωή, ώστε μπορούσε να τελεί θαύματα και να βλέπει το μέλλον. Τα πονηρά πνεύματα έφευγαν από τους ανθρώπους με μια μόνο συνάντηση μαζί του.

Αξιοθαύμαστο ήταν επίσης το πνευματικό του αγώνισμα απέναντι στους ληστές. Αυτό αποτελούσε ιδιαίτερο άσκημά του. Σ’ αυτή τη δοκιμασία, νικούσε την κακία των ληστών με την αγαθότητά του και ανυψωνόταν ολοένα και περισσότερο προς την τελείως απαθή στάση απέναντι στα γήινα.

Στο κελί του Οσίου Γρηγορίου υπήρχε ένας θησαυρός – τα βιβλία. Πρέπει να φανταστούμε ότι εκείνη την εποχή η απόκτηση ακόμα και ενός βιβλίου απαιτούσε πολλή εργασία ή μεγάλη δαπάνη, και ο Όσιος Γρηγόριος είχε πολλά βιβλία· τα αγαπούσε ως πηγές πνευματικής σοφίας. Το γεγονός ότι ο αυστηρός ασκητής είχε πολύτιμη συλλογή βιβλίων έγινε γνωστό και έξω από τη μονή, και έμαθαν γι’ αυτόν ακόμη και άνθρωποι που αγαπούσαν να επωφελούνται από ξένα αγαθά. Αυτοί οι τελευταίοι ήθελαν να αποκτήσουν τα αγαπημένα βιβλία του Οσίου.

Μια νύχτα, πλησιάζοντας στο κελί του, οι ληστές κρύφτηκαν σε κατάλληλη θέση και περίμεναν να βγει ο Όσιος για τη λειτουργία. Ο Γρηγόριος, αφού πέρασε τη νύχτα σε προσευχή, άκουσε την παρουσία τους και πρόσθεσε στην κανονική του προσευχή τα λόγια: «Κύριε, στείλε ύπνο σε αυτούς τους ανθρώπους, που εργάζονται τόσο μάταια». Η προσευχή εισακούστηκε: οι ληστές κοιμήθηκαν για πέντε ημέρες μέχρι που τους είδε η αδελφότητα· ο ίδιος ο ασκητής τους ξύπνησε και, καθώς ήταν πολύ αδύνατοι από την πείνα, τους τάισε και τους άφησε ελεύθερους.

Ο αστικός δικαστής, μαθαίνοντας για το περιστατικό, τους τιμώρησε αυστηρά. Ο Όσιος όμως λυπήθηκε τους φτωχούς. Αποφάσισε να θυσιάσει μέρος του θησαυρού του: έδωσε στον δικαστή κάποια από τα βιβλία του για να εξασφαλίσει την ελευθερία των ενόχων. Δεν έμεινε όμως μόνο σ’ αυτό· πούλησε μερικά ακόμα βιβλία και μοίρασε τα χρήματα στους φτωχούς, ώστε κανείς άλλος να μην πειραχθεί από την επιθυμία να τα κλέψει. Οι ληστές, συγκινημένοι από τις πράξεις του Οσίου, προσφέρθηκαν να υπηρετήσουν εθελοντικά τη Λαύρα των Σπηλαίων.

Ο Όσιος είχε επίσης έναν κήπο με καρποφόρα δέντρα. Άλλοι ληστές μπήκαν στον κήπο, γέμισαν σάκους με μήλα και προσπάθησαν να φύγουν, αλλά δεν μπορούσαν να μετακινηθούν. Τελικά φώναξαν: «Άγιε Πατέρα Γρηγόριε, άφησέ μας, δεν θα ξανακάνουμε τέτοιο πράγμα». Οι μοναχοί άκουσαν τις φωνές τους και προσπάθησαν να τους πιάσουν, αλλά ούτε αυτοί μπορούσαν να μετακινηθούν. Ο Γρηγόριος πλησίασε και είπε: «Αφού αγαπάτε τη ζωή χωρίς εργασία και ζείτε από τον μόχθο των άλλων, μπορείτε να μείνετε εδώ μέχρι θανάτου». Οι ληστές, με δάκρυα, παρακάλεσαν να τους αφήσει, υποσχόμενοι ότι δεν θα έκλεβαν ξανά. Ο Γρηγόριος λυπήθηκε και είπε: «Αν εργαστείτε και ζείτε από τον κόπο σας και ταΐσετε κι άλλους, τότε θα σας αφήσω». Οι ληστές υποσχέθηκαν με όρκο να μην παραβούν ποτέ την εντολή του γέροντα. «Ευλογητός ο Θεός», είπε ο Γρηγόριος, «από τώρα θα εργάζεστε για την Αγία Αδελφότητα και έτσι θα ωφελείστε και εσείς και οι άλλοι». Οι ληστές εργάστηκαν μέχρι τον θάνατό τους στη Λαύρα των Σπηλαίων.

Τρεις άλλοι ληστές επιχείρησαν να εξαπατήσουν τον Όσιο. Δύο από αυτούς πλησίασαν και είπαν: «Πατέρα, ο σύντροφός μας έχει καταδικαστεί σε θάνατο· δώσε κάτι για να τον σώσουμε». Ο Όσιος, με δάκρυα, απάντησε: «Φτωχός είναι· ήρθε ο θάνατός του».

– «Αν δώσεις κάτι», είπαν οι ληστές, «δεν θα πεθάνει».

– «Ακόμη κι αν δώσω, θα πεθάνει», απάντησε ο γέροντας· και πρόσθεσε: «Πείτε μου, σε ποιο θάνατο έχει καταδικαστεί;»

– «Κρεμάσουν τον σε δέντρο», απάντησαν οι ληστές.

Ο Όσιος είπε: «Αύριο θα εκτελεστεί». Στη συνέχεια πήγε στην σπηλιά του, πήρε τα υπόλοιπα βιβλία και τα έδωσε λέγοντας: «Πάρτε τα· αν δεν χρειαστούν, επιστρέψτε τα».

Οι ληστές γελούσαν λέγοντας ότι θα τα πουλήσουν και θα μοιράσουν τα χρήματα. Βλέποντας όμως τα καρποφόρα δέντρα, αποφάσισαν να τα κλέψουν εκείνη τη νύχτα. Όταν μπήκαν, έριξαν την πόρτα του κελιού· ένας προσπάθησε να κόψει τα μήλα, αλλά το κλαδί έσπασε με θόρυβο· τρομαγμένοι οι σύντροφοί του έφυγαν, ενώ αυτός κρεμάστηκε και πνίγηκε.

Ο Γρηγόριος, παγιδευμένος, δεν μπορούσε να πάει στη λειτουργία. Οι μοναχοί, βλέποντάς τον να λείπει, πήγαν να δουν τι συνέβη και είδαν έναν νεκρό να κρέμεται· τον Όσιο όμως βρήκαν παγιδευμένο στη σπηλιά. Όταν βγήκε, διέταξε να αφαιρεθεί ο άτυχος και, βλέποντας τους υπόλοιπους, τους είπε: «Δείτε, το ψέμα σας έγινε αλήθεια· ο Θεός δεν γελοιοποιείται· αν δεν με κλείνατε, θα βοηθούσα τον σύντροφό σας».

Πέσανε στα πόδια του και ζητούσαν συγχώρεση. Ο Γρηγόριος τους καταδίκασε σε έργα της μονής, ώστε να κερδίζουν τον άρτο με τον μόχθο τους και να υπηρετούν τους άλλους. Αυτοί εργάστηκαν μέχρι τον θάνατό τους για τη μονή.

Η ζωή του Οσίου Γρηγορίου ήταν θαυμαστή και για την ικανότητά του να διδάσκει ακόμη και τους κυνηγούς να ζουν τίμια.

Ο θάνατός του ήταν ιδιαίτερος. Ο Όσιος βγήκε στον Δνείπερο για νερό. Την ίδια στιγμή ο πρίγκιπας Ροστισλάβ Βσεβολόδοβιτς έφτασε εκεί, σκοπεύοντας να επισκεφθεί τη Λαύρα για προσευχές και ευλογία. Μαζί με τον αδελφό του Βλαντίμηρο Μονομάχο πήγαιναν στον πόλεμο κατά των Πολόβτσιων. Οι υπηρέτες του Ροστισλάβ, βλέποντας τον Όσιο, άρχισαν να τον κοροϊδεύουν και να τον προσβάλλουν. Ο Γρηγόριος είπε: «Παιδιά, ενώ θα έπρεπε να ταπεινωθείτε και να ζητήσετε προσευχές, κάνετε κακό και ακατάλληλο μπροστά στον Θεό. Ξέρετε ότι πάνω σας εκτελείται η κρίση του Θεού; Εσείς και ο πρίγκιπας σας θα βρείτε θάνατο στο νερό». Ο πρίγκιπας, ακούγοντας αυτά, πίστεψε ότι τον κατηγορούσε και όχι ότι ήταν προφητεία, και θύμωσε πολύ.

«Λες ότι θα πεθάνω στο νερό;», είπε. «Ξέρω να κολυμπώ· πέθανε εσύ». Τότε διέταξε να τον δέσουν και να τον ρίξουν στο νερό με πέτρα. Ο Όσιος πνίγηκε.

Η αδελφότητα τον αναζήτησε για δύο μέρες και δεν τον βρήκε. Την τρίτη μέρα πήγαν στο κελί του για να πάρουν ό,τι είχε απομείνει. Ο Όσιος ήταν δεμένος με πέτρα στο λαιμό· τα ρούχα του ήταν ακόμα υγρά, αλλά το πρόσωπο και το σώμα του έλαμπαν σαν ζωντανά.

Ο Ροστισλάβ από θυμό δεν πήγε στη μονή και δεν δέχτηκε ευλογία, ενώ ο Βλαντίμηρος ήταν στη μονή και προσευχόταν.

Όταν συναντήθηκαν οι στρατοί στη Τριπόλη, οι Ρώσοι πρίγκιπες υποχώρησαν από τον εχθρό. Ο Βλαντίμηρος πέρασε το ποτάμι με τις προσευχές και την ευλογία των Αγίων, ενώ ο Ροστισλάβ και οι στρατιώτες του πνίγηκαν σύμφωνα με τα λόγια του Οσίου Γρηγορίου.

Έτσι γράφει ο Πολύκαρπος στην επιστολή του προς τον αρχιμανδρίτη Ακίνδιο. Σύμφωνα με την αρχαία χρονογραφία, η καταστροφική μάχη με τους Πολόβτσιους κοντά στην Τριπόλη έγινε το 1093· οι Ρώσοι στρατιώτες, ηττημένοι από τον εχθρό, έψαχναν σωτηρία στη φυγή· ο Βλαντίμηρος πέρασε τον ποταμό Στούγκνα, ενώ ο Ροστισλάβ χάθηκε. Οι Πολόβτσιοι επιτέθηκαν στο Κίεβο και λεηλάτησαν τις γύρω περιοχές· ο Σβιατοπόλκ που βγήκε να τους αντιμετωπίσει ηττήθηκε· η πόλη Τόρτσεςκ παραδόθηκε μετά από πολιορκία· οι άγριοι ειδωλολάτρες κατέστρεψαν εκκλησίες και χωριά και αιχμαλώτισαν πολλούς. «Οι γιορτές μας», λέει σύγχρονος, «μετατράπηκαν σε δάκρυα…».

Οι Πολόβτσιοι οδήγησαν τους αιχμαλώτους της αδελφότητας στους συγγενείς τους· οι φτωχοί αιχμάλωτοι, εξαντλημένοι από την πείνα και τη δίψα, με αδυνατισμένα πρόσωπα και μαύρα σώματα, γυμνοί και ξυπόλυτοι, πληγωμένοι από αγκάθια, πορεύονταν στην στέπα, διηγούμενοι με δάκρυα τις καταγωγές τους και υψώνοντας τα βλέμματα στον Παντογνώστη. Έτσι εκπληρώθηκαν τα λόγια του δίκαιου, πάνω στον οποίο οι άνθρωποι κορόιδευαν και, τυφλωμένοι από περηφάνια, εκδικήθηκαν για την ενοχλητική αλήθεια!

Σύμφωνα με τους αγιοκαταλόγους, «ο πρεσβυμόρτυρας Γρηγόριος ο Θαυματουργός πνίγηκε από τον πρίγκιπα στον Δνείπερο, 8 Ιανουαρίου». Τα λείψανά του αναπαύονται στη σπηλιά του Οσίου Αντωνίου, όπως και στις αρχές του 17ου αιώνα.