Σύναξη της Υπεραγίας Θεοτόκου της Οδηγήτριας, 20 Ιουνίου
Γενικά
Η Εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας, είναι ιστορικά η πρώτη εικόνα της Εκκλησίας, ιστορηθείσα από τον Ευαγγελιστή Λουκά, όπως μαρτυρεί και το σχετικό Μεγαλυνάριο του Παρακλητικού Κανόνος προς την Υπεραγία Θεοτόκο: «Ἄλαλα τά χείλη τῶν ἀσεβῶν, τῶν μή προσκυνούντων τήν Εἰκόνα Σου τήν σεπτήν, τήν ἱστορηθεῖσαν ὑπό τοῦ Ἀποστόλου Λουκᾶ ἱερωτάτου, τήν Ὁδηγήτριαν». Κατά την συναξαριστική παράδοση ο Ιερός Ευαγγελιστής φιλοτέχνησε την εικόνα ζώσης της Υπεραγίας Θεοτόκου και εκείνη την δέχθηκε μετά μεγάλης χαράς και την ευλόγησε λέγουσα: «Ἡ χάρις τοῦ παρ’ ἐμοῦ τεχθέντος εἴη μετ’ αὐτῆς».
Η Εικόνα αυτή διασωθείσα στην Παλαιστίνη, στάλθηκε στην Κωνσταντινούπολη, επί βασιλείας Θεοδοσίου Β’ του Μικρού, από την Αυτοκράτειρα Ευδοκία, ως δώρο στην αδελφή του Θεοδοσίου Αγία Πουλχερία (βλέπε 17 Φεβρουαρίου) και κατετέθη υπ’ αυτής στην Μονή των Οδηγών, της οποίας ήταν κτιτόρισσα. Η Εικόνα επετέλεσε αναρίθμητα θαύματα (όπως την διάσωση της Κωνσταντινούπολης το 717 μ.Χ., από τους Άραβες) και τελικά καταστράφηκε από τους Οθωμανούς κατά την Άλωση του 1453 μ.Χ.
Αντίγραφο της εικόνας βρίσκεται στη Μονή Ξενοφώντος του Αγίου Όρους.
Σχετικά με την εικόνα
Η Παναγία Οδηγήτρια ή εικόνα της «Δεομένης» απεικονίζει την Παναγία να παρουσιάζει τον Υιό της με το αριστερό της χέρι προς τον θεατή και με το δεξί της να δείχνει προς Αυτόν, υποδεικνύοντας τον Χριστό ως «την Οδό». Ο Χριστός, από την άλλη πλευρά, έχει το δεξί Του χέρι υψωμένο σε χειρονομία ευλογίας, με τον δείκτη και το μεσαίο δάχτυλο ενωμένα (για να δηλωθούν οι δύο φύσεις του Χριστού) και τον αντίχειρα να ενώνεται με τα άλλα δάχτυλα (για να συμβολιστεί η Αγία Τριάδα).
Ο όρος «Οδηγήτρια» είναι ελληνικός και μεταφράζεται ως «Αυτή που δείχνει τον δρόμο» ή «Οδηγός». Σε αυτή την εικόνα, παρόλο που η Παναγία είναι η μεγαλύτερη μορφή, η κύρια μορφή της εικόνας είναι ο Χριστός. Η παρουσία Του είναι σαν εκείνη ενήλικου.
Τυπικά χαρακτηριστικά της Οδηγήτριας περιλαμβάνουν το αστροειδές σύμβολο στον έναν ή και στους δύο ώμους της και στο μέρος του μπλε μανδύα που καλύπτει το μέτωπο. Η κρόσσια του μανδύα υποδηλώνει αυτοκρατορικό κύρος, όπως και ο θρόνος που περιστασιακά περιλαμβάνεται στην εικόνα. Το μετωπικό βλέμμα της Παναγίας είναι επίσης βασικό χαρακτηριστικό του τύπου της Οδηγήτριας.
Τα περίεργα γράμματα αριστερά και δεξιά, στο ύψος του κεφαλιού της Παναγίας, φαίνεται να αποτελούν προσαρμογή της συνήθους επιγραφής που βρίσκεται σε αυτή τη θέση σε άλλες Οδηγήτριες: «ΜΡ ΘΥ» — τα πρώτα και τελευταία γράμματα των ελληνικών λέξεων για τη «Μητέρα του Θεού».
Ιστορία
Το πρωτότυπο λέγεται ότι φιλοτεχνήθηκε από τον Απόστολο Λουκά, σύμφωνα με το Μεγαλυνάριο της Παράκλησης προς την Θεοτόκο:
«Ας φιμωθούν τα χείλη των ασεβών, όσων δεν σέβονται τη μεγάλη σου εικόνα, την ιερή που ονομάζεται Οδηγήτρια, και που φιλοτεχνήθηκε για εμάς από έναν από τους αποστόλους, τον Λουκά τον Ευαγγελιστή.»
Η εικόνα, που απεικόνιζε την Θεοτόκο σε πλήρη μορφή να κρατά τον Χριστό από τη μία πλευρά και τον Εσταυρωμένο από την άλλη, φυλασσόταν στην Παλαιστίνη και μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη κατά τη βασιλεία του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β΄ του Νεότερου, από την αυτοκράτειρα Ευδοκία, ως δώρο προς την Αγία Πουλχερία (399–453), αδελφή του Θεοδοσίου, η οποία, αφού την έλαβε, αφιέρωσε τη ζωή της στην παρθενία. Η Πουλχερία ίδρυσε τη Μονή των Οδηγών και τοποθέτησε εκεί την εικόνα. Εκεί η εικόνα επιτέλεσε πολλά θαύματα, μεταξύ των οποίων και η σωτηρία της Κωνσταντινούπολης το 717 από τους Άραβες, αλλά καταστράφηκε από τους Οθωμανούς όταν έπεσε η Πόλη το 1453 (σήμερα σώζονται μόνο λίγα ερείπια της μονής κοντά στο πάρκο Γκιουλχανέ).
Σύμφωνα με έναν θρύλο, η εικόνα έλαβε το όνομά της από ένα θαύμα της Παναγίας. Η Θεοτόκος «εμφανίστηκε» σε δύο τυφλούς και, παίρνοντάς τους από το χέρι, τους οδήγησε στη φημισμένη μονή και ιερό της Οδηγήτριας, όπου αποκατέστησε την όρασή τους. Το ιερό χτίστηκε από τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ (842–867) και ονομάστηκε Εκκλησία του Οδηγού (Οδηγών), επειδή οι στρατηγοί προσεύχονταν μπροστά σε αυτή την εικόνα πριν από τις εκστρατείες τους. Από τότε, οι τυφλοί και όσοι πάσχουν από οφθαλμικές παθήσεις επισκέπτονταν την εκκλησία για να πλύνουν τα μάτια τους ώστε να θεραπευτούν. Αυτός είναι ένας από τους θρύλους που έδωσαν στην εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας ξεχωριστή θέση όχι μόνο στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία αλλά και στον δυτικό κόσμο.
Από το δεύτερο μισό του 11ου αιώνα, η Οδηγήτρια έγινε η πιο γνωστή εικόνα της Κωνσταντινούπολης. Από τον 12ο έως τον 15ο αιώνα, προσκυνητές και ταξιδιώτες από διάφορες χώρες συγκεντρώνονταν κάθε Τρίτη, όταν η εικόνα λιτανευόταν στους δρόμους της πόλης για να ευλογήσει την πόλη και να επιτελεί θαύματα.
Η εικόνα της Οδηγήτριας στη Μονή Ξενοφώντος
Η Αθωνική Παναγία Οδηγήτρια έχει διαστάσεις περίπου 19 επί 13 ίντσες και βρισκόταν για μεγάλο διάστημα στο καθολικό της Μονής Βατοπαιδίου, στον κίονα του αριστερού χορού. Το 1730 όμως εξαφανίστηκε ξαφνικά από τη θέση της, παρόλο που οι πύλες της μονής ήταν κλειδωμένες, και βρέθηκε στη Μονή Ξενοφώντος. Όλοι νόμιζαν ότι κάποιος την είχε κλέψει, και έτσι η εικόνα επέστρεψε στη θέση της στο Βατοπαίδι, ενώ οι πατέρες έλαβαν αυστηρότερα μέτρα ασφαλείας. Λίγο αργότερα όμως, όταν άνοιξε ο ναός για τη λειτουργία, η εικόνα έλειπε ξανά, και σύντομα ήρθε είδηση από τη Μονή Ξενοφώντος ότι βρισκόταν πάλι εκεί. Οι μοναχοί του Βατοπαιδίου πείστηκαν πλέον ότι επρόκειτο για θαύμα και δέχθηκαν να μην αντισταθούν πλέον στη θέληση της Θεοτόκου. Έσπευσαν στη Μονή Ξενοφώντος για να προσκυνήσουν την «Οδηγήτρια» και για πολύ καιρό έστελναν λάδι και κερί για την τιμή της στο νέο της σπίτι.
Λειτουργικά κείμενα
Μεγαλυνάριον
Τῆς Ὁδηγητρίας τήν θαυμαστήν, δεῦτε νῦν Εἰκόναν, προσκυνήσωμεν εὐλαβῶς, ἐξ ἧς θεία χάρις προέρχεται ὡς μάννα, τάς τῶν πιστῶν καρδίας, ἀεί ἐκτρέφουσα.
Έτερον Μεγαλυνάριον
Μήτηρ ὡς φιλόστοργος τοῖς πιστοῖς, ἔδωκας, Παρθένε, ὡς ἀκένωτον ποταμόν, χάριτος ἐνθέου, τήν θείαν Σου Εἰκόνα, ἥν πίστει προσκυνοῦντες, Σέ μεγαλύνομεν.
Έτερον Μεγαλυνάριον
Ῥῶσιν νέμει ἄφθονον τῶν ψυχῶν, τάς πληγάς, Παρθένε, θεραπεύει ἡ Σή Εἰκών, τοῖς προσερχομένοις αὐτῆ ἐν εὐλαβείᾳ καί ὕμνοις Σε τιμῶσι, τήν Ὁδηγήτριαν.
