Δημογραφική συρρίκνωση: Οι Σέρρες στις περιοχές όπου οι θάνατοι είναι υπερτριπλάσιοι των γεννήσεων
Η δημογραφική εικόνα της Ελλάδας γίνεται ολοένα πιο δύσκολη, με τη μείωση των γεννήσεων να έχει λάβει ιδιαίτερα έντονες διαστάσεις σε πολλές περιοχές της χώρας. Τα νεότερα στοιχεία που παρουσιάζει ο καθηγητής Δημογραφίας και διευθυντής ερευνών του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών, Βύρων Κοτζαμάνης, καταγράφουν μια μακρά και σταθερή υποχώρηση των γεννήσεων, η οποία δεν περιορίζεται πλέον σε ορισμένες μόνο περιοχές, αλλά αποτυπώνεται σε ολόκληρο τον δημογραφικό χάρτη της χώρας. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η κατάσταση στην Περιφερειακή Ενότητα Σερρών, όπου η σχέση ανάμεσα στις γεννήσεις και τους θανάτους συγκαταλέγεται στις πλέον δυσμενείς της Ελλάδας.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Βύρωνα Κοτζαμάνη με αντικείμενο την πρόσφατη κατάρρευση των γεννήσεων σε περιφερειακό επίπεδο, οι γεννήσεις στην Ελλάδα μειώθηκαν από 117,44 χιλιάδες το 2009 σε μόλις 68,31 χιλιάδες το 2024. Πρόκειται για μείωση της τάξης του 42% μέσα σε μόλις δεκαπέντε χρόνια, η οποία έρχεται να προστεθεί σε μια πολύ μεγαλύτερη μεταβολή που έχει συντελεστεί σε βάθος δεκαετιών. Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο χαρακτηριστική αν συγκριθούν οι σημερινοί αριθμοί με εκείνους των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Τη διετία 1979-1980 οι γεννήσεις στη χώρα έφταναν κατά μέσο όρο τις 148.000 ετησίως, ενώ το 2024-2025 περιορίστηκαν περίπου στις 67.000.
Η υποχώρηση των γεννήσεων συνοδεύεται παράλληλα από σημαντική αύξηση της ηλικίας στην οποία οι γυναίκες αποκτούν παιδιά. Η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού αυξήθηκε από τα 26,2 έτη κατά τη διετία 1979-1980 στα 32,2 έτη το 2024-2025. Η μεταβολή αυτή αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της δημογραφικής αλλαγής που έχει συντελεστεί στην Ελλάδα, καθώς οι γυναίκες αποκτούν παιδιά σε μεγαλύτερες ηλικίες και, ταυτόχρονα, οι γενιές που εισέρχονται σήμερα στις αναπαραγωγικές ηλικίες είναι αριθμητικά μικρότερες από εκείνες των προηγούμενων δεκαετιών. Η μείωση της γονιμότητας έχει επίσης διαδραματίσει σημαντικό ρόλο: σύμφωνα με την ανάλυση, οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο περίπου δύο παιδιά, ενώ για όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 ο αριθμός είναι μικρότερος από 1,5 παιδί.
Η εικόνα αυτή έχει άμεση επίπτωση και στη σχέση μεταξύ γεννήσεων και θανάτων. Τα φυσικά ισοζύγια, δηλαδή η διαφορά ανάμεσα στον αριθμό των γεννήσεων και τον αριθμό των θανάτων, έχουν μετατραπεί από θετικά σε έντονα αρνητικά. Τη δεκαετία 1971-1980 η Ελλάδα είχε περίπου 638.000 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους. Το πλεόνασμα περιορίστηκε στις 276.000 την επόμενη δεκαετία και μόλις στις 22.000 κατά τη δεκαετία 1991-2000. Από το 2011 και μετά η εικόνα αντιστράφηκε πλήρως, καθώς οι θάνατοι ξεπέρασαν σημαντικά τις γεννήσεις. Για την περίοδο 2011-2020 καταγράφηκαν περίπου 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ενώ μόνο κατά την πενταετία 2021-2025 το αρνητικό φυσικό ισοζύγιο έφτασε περίπου τις 290.000.
Οι περιφερειακές διαφοροποιήσεις είναι ακόμη πιο έντονες. Η μείωση των γεννήσεων κατά 42% που καταγράφηκε σε πανελλαδικό επίπεδο την περίοδο 2009-2024 δεν εμφανίζεται με την ίδια ένταση σε όλες τις περιοχές. Σε έξι νομούς της ηπειρωτικής Ελλάδας, συγκεκριμένα στη Θεσπρωτία, τα Γρεβενά, τη Φθιώτιδα, την Κοζάνη, την Ευρυτανία και τη Φλώρινα, η μείωση ξεπέρασε το 50%. Σε άλλες δέκα περιοχές η υποχώρηση κινήθηκε μεταξύ 45% και 50%. Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια ιδιαίτερα έντονη δημογραφική πίεση στην ηπειρωτική Ελλάδα, η οποία σε αρκετές περιπτώσεις συνδέεται με τη γήρανση του πληθυσμού και τη συνεχή συρρίκνωση των νεότερων ηλικιακών ομάδων.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι Σέρρες καταγράφονται ανάμεσα στις Περιφερειακές Ενότητες με την πλέον δυσμενή σχέση γεννήσεων και θανάτων. Το 2024, στην Π.Ε. Σερρών αντιστοιχούσαν 3,5 ή και περισσότεροι θάνατοι για κάθε μία γέννηση. Στην ίδια κατηγορία βρίσκονται η Ευρυτανία και τα Γρεβενά. Η συγκεκριμένη αναλογία αποτυπώνει με ιδιαίτερα καθαρό τρόπο το μέγεθος του προβλήματος, καθώς σημαίνει ότι για κάθε παιδί που γεννιέται στην περιοχή καταγράφονται περισσότεροι από τρεις θάνατοι. Η εικόνα αυτή βρίσκεται στον αντίποδα περιοχών όπως η Θήρα, όπου οι γεννήσεις ήταν περίπου διπλάσιες των θανάτων, γεγονός που αναδεικνύει τις πολύ μεγάλες δημογραφικές διαφορές μεταξύ των Περιφερειακών Ενοτήτων της χώρας.
Η εξήγηση για αυτές τις μεγάλες αποκλίσεις δεν βρίσκεται μόνο στον συνολικό αριθμό των κατοίκων κάθε περιοχής, αλλά κυρίως στη σύνθεση του πληθυσμού. Όπως εξηγεί ο Βύρων Κοτζαμάνης, ο αριθμός των γεννήσεων εξαρτάται κυρίως από το πλήθος των γυναικών ηλικίας 25 έως 45 ετών και από το επίπεδο γονιμότητάς τους, ενώ ο αριθμός των θανάτων επηρεάζεται από το μέγεθος του ηλικιωμένου πληθυσμού και τις πιθανότητες θανάτου ανά ηλικία. Έτσι, δύο περιοχές με παρόμοιο συνολικό πληθυσμό μπορούν να έχουν εντελώς διαφορετικές δημογραφικές επιδόσεις, ανάλογα με το πόσοι νέοι και πόσοι ηλικιωμένοι κατοικούν σε αυτές.
Σύμφωνα με τη μελέτη, οι περιοχές που παρουσίασαν τις μεγαλύτερες μειώσεις στις γεννήσεις είχαν ήδη χαμηλότερη γονιμότητα στις γενιές που γεννήθηκαν γύρω από τη δεκαετία του 1960, ενώ παράλληλα υπέστησαν ταχύτερη συρρίκνωση του αριθμού των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας. Αντίθετα, στις περιοχές όπου οι θάνατοι είναι λιγότεροι σε σχέση με τις γεννήσεις, ο πληθυσμός εμφανίζεται πιο νεανικός, καθώς οι συγκεκριμένες περιοχές κατάφεραν να συγκρατήσουν μεγαλύτερο μέρος του νεότερου πληθυσμού τους ή να προσελκύσουν νέους κατοίκους από άλλες περιοχές της Ελλάδας και από το εξωτερικό. Οι διαφορετικοί ρυθμοί γήρανσης, η γονιμότητα και οι μεταναστευτικές ροές διαμορφώνουν έτσι έναν ολοένα πιο άνισο δημογραφικό χάρτη.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο επειδή η σημερινή μείωση των γεννήσεων επηρεάζεται και από τις δημογραφικές εξελίξεις προηγούμενων δεκαετιών. Ο αριθμός των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών έχει μειωθεί σημαντικά, καθώς στις συγκεκριμένες ηλικίες φτάνουν πλέον γενιές που γεννήθηκαν μετά την έναρξη της μακράς περιόδου υποχώρησης των γεννήσεων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Κοτζαμάνης, ο αριθμός των γυναικών αυτών των ηλικιών μειώθηκε κατά περίπου 480.000, ή κατά 28%, μεταξύ του 2008-2009 και του 2025-2026. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί έναν μηχανισμό που ενισχύει τη δημογραφική υποχώρηση: όταν οι γενιές που φτάνουν σε ηλικία τεκνοποίησης είναι μικρότερες, ακόμη και αν η γονιμότητα παραμένει σταθερή, ο συνολικός αριθμός των γεννήσεων είναι δύσκολο να αυξηθεί.
Για τις Σέρρες, όπως και για άλλες περιοχές της ελληνικής περιφέρειας, το ζήτημα επομένως δεν περιορίζεται μόνο στον αριθμό των γεννήσεων που καταγράφονται κάθε χρόνο. Συνδέεται με τη σταδιακή αλλαγή ολόκληρης της ηλικιακής δομής του πληθυσμού, τη μείωση των νεότερων ηλικιών, τη γήρανση και τις μετακινήσεις πληθυσμού. Η αναλογία των 3,5 και πλέον θανάτων για κάθε γέννηση που καταγράφηκε το 2024 αποτελεί έναν ιδιαίτερα χαρακτηριστικό δείκτη της κατάστασης, χωρίς όμως να αποτελεί από μόνη της πλήρη αποτύπωση της συνολικής δημογραφικής κατάστασης της Περιφερειακής Ενότητας. Η μελέτη δείχνει ότι πίσω από τους ετήσιους αριθμούς βρίσκεται μια διαδικασία που έχει εξελιχθεί επί δεκαετίες και επηρεάζει πλέον άμεσα τη δημογραφική δυναμική πολλών περιοχών της χώρας.
Η εικόνα που προκύπτει από τα στοιχεία του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών είναι επομένως αυτή μιας Ελλάδας με έντονες δημογραφικές ανισότητες. Ενώ ορισμένες περιοχές, κυρίως νησιωτικές, εξακολουθούν να εμφανίζουν πιο ευνοϊκή σχέση μεταξύ γεννήσεων και θανάτων, μεγάλα τμήματα της ηπειρωτικής χώρας βρίσκονται αντιμέτωπα με πολύ ισχυρή φυσική μείωση του πληθυσμού. Οι Σέρρες συγκαταλέγονται στις περιοχές όπου η σχέση αυτή έχει λάβει ιδιαίτερα δυσμενείς διαστάσεις, γεγονός που καθιστά τα δημογραφικά στοιχεία όχι απλώς έναν στατιστικό δείκτη, αλλά μια σαφή καταγραφή της αλλαγής που συντελείται στη σύνθεση και στην προοπτική των τοπικών κοινωνιών.
