Δέκα νέα στοιχεία στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς: Μεταξύ αυτών και οι Λαζαρίνες της Λιβαδιάς
Δέκα νέες εγγραφές προστέθηκαν στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας, εμπλουτίζοντας την καταγραφή εθίμων, τεχνών, χορών, γαστρονομικών παραδόσεων και τελετουργιών από διαφορετικές περιοχές της χώρας. Με τις νέες εγγραφές, το Ευρετήριο αριθμεί πλέον 199 στοιχεία.
Στα νέα στοιχεία περιλαμβάνονται η Λιτανεία της Ιερής Εικόνας της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας στη Μεσσηνία, η Κουλουρία του Αρχαγγέλου Ρόδου και η Παραδοσιακή Ζουπανιώτικη Τέχνη της Πέτρας στη Δυτική Μακεδονία. Στο Ευρετήριο εντάσσονται επίσης ο Καβοντορίτικος χορός της Νότιας Εύβοιας, το «Κόλι» Καβύλης Έβρου και οι Λαζαρίνες Λιβαδιάς Σερρών.
Οι υπόλοιπες εγγραφές αφορούν το Πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στους Καλαρρύτες Ιωαννίνων, τα «Σεργιάνια» στην Κρανιά Καρδίτσας, τη δημόσια αναπαράσταση του εθίμου «Καλογιάννια» των Σαρακατσάνων στην Περιφερειακή Ενότητα Ροδόπης και το Πασχαλινό Έθιμο της Ροδάνης στη συνοικία Απόζαρι της Καστοριάς.
Οι παραδόσεις αυτές συνδέονται με διαφορετικές πτυχές της τοπικής κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής, όπως οι θρησκευτικές γιορτές, η μουσική και ο χορός, η παραδοσιακή διατροφή, οι τεχνικές και τα επαγγέλματα, καθώς και τα εποχικά έθιμα. Η καταγραφή τους στο Εθνικό Ευρετήριο αποτελεί μέρος της εφαρμογής στην Ελλάδα της Σύμβασης της UNESCO του 2003 για τη διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Οι νέες εγγραφές αναδεικνύουν την ποικιλία των πολιτιστικών πρακτικών που εξακολουθούν να διατηρούνται και να μεταδίδονται μέσα στις τοπικές κοινότητες, από γενιά σε γενιά.
Μια σημαντική εξέλιξη για την πολιτιστική κληρονομιά της Λιβαδιάς Σερρών αποτελεί η ένταξη του εθίμου των «Λαζαρίνων» στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.
Το έθιμο, που συνδέεται με τον εορτασμό του Σαββάτου του Λαζάρου και της Κυριακής των Βαΐων, αποτελεί μια ζωντανή παράδοση της τοπικής κοινότητας. Κεντρικό ρόλο σε αυτό έχουν νεαρά κορίτσια του χωριού, τα οποία συμμετέχουν σε ομάδες και επισκέπτονται τα σπίτια της Λιβαδιάς, τραγουδώντας παραδοσιακά τραγούδια και ακολουθώντας ένα συγκεκριμένο τελετουργικό.
Το έθιμο
Οι κοπέλες χωρίζονται σε ομάδες και κάθε ομάδα έχει ως αρχηγό τη «Μπογιάντσο». Οι Λαζαρίνες επισκέπτονται τα σπίτια του χωριού και τραγουδούν διαφορετικά τραγούδια, ανάλογα με το πρωτότοκο παιδί της οικογένειας. Στις παρέες τους συχνά συμμετέχουν και μικρά αγόρια, οι λεγόμενοι «καλαθάδες», που μεταφέρουν το καλάθι για τη συλλογή των προσφορών.
Όταν η ομάδα φτάσει σε ένα σπίτι, οι Λαζαρίνες παρατάσσονται και ξεκινούν το τραγούδι. Η «Μπογιάντσος» αφήνει ένα μαντήλι στον ώμο της νοικοκυράς, η οποία τοποθετεί μέσα σε αυτό το παραδοσιακό φιλοδώρημα, το «μπαξίσι». Στο καλάθι συγκεντρώνονται επίσης αυγά και αλεύρι.
Ιδιαίτερο στοιχείο του τελετουργικού αποτελεί η χρήση της σίτας. Μετά την ολοκλήρωση των τραγουδιών, η νοικοκυρά κυλά μια σίτα στο έδαφος και ο τρόπος με τον οποίο αυτή θα πέσει συνδέεται παραδοσιακά με προβλέψεις για την αποδοτικότητα και την ευλογία της σοδειάς της χρονιάς.
Το έθιμο συνεχίζεται την Κυριακή των Βαΐων. Μετά την εκκλησία, οι Λαζαρίνες συγκεντρώνονται και κατευθύνονται στο κοντινό ρέμα. Η «Μπογιάντσος» συγκεντρώνει τα βάγια των κοριτσιών και τα αφήνει στο τρεχούμενο νερό. Σύμφωνα με την παράδοση, το βάι που θα παρασυρθεί και θα προσπεράσει τα υπόλοιπα αναδεικνύει την κάτοχό του σε «κουμπάρα».
Σημαντικό μέρος της παράδοσης αποτελούν και τα τραγούδια που συνοδεύουν το έθιμο. Πρόκειται για ένα σύνολο παραδοσιακών τραγουδιών που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά και συνδέουν το τελετουργικό με τη συλλογική μνήμη της κοινότητας.
Η καταγραφή και η ένταξη στο Εθνικό Ευρετήριο
Η εγγραφή των «Λαζαρίνων» στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς αποτελεί αποτέλεσμα μιας διαδικασίας καταγραφής και τεκμηρίωσης της παράδοσης.
Σύμφωνα με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Λιβαδιάς «Μπάμπω», σημαντικό ρόλο στη σύνταξη του σχετικού δελτίου στοιχείου είχε ο Σαράντης Νικηφορίδης, ο οποίος, όπως αναφέρει ο σύλλογος, ασχολείται επί σειρά ετών με τη συλλογή και καταγραφή υλικού που αφορά την παράδοση του χωριού. Η πρόεδρος του συλλόγου, Σταματία Μουτσίδου, καθώς και τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου, συνέβαλαν οργανωτικά στη διαδικασία υποβολής και υποστήριξης της υποψηφιότητας.
Η ένταξη στο Εθνικό Ευρετήριο έρχεται μετά την καταγραφή και άλλου στοιχείου της τοπικής παράδοσης, του εθίμου της «Μπάμπως», αναδεικνύοντας τον πλούτο των εθιμικών πρακτικών που εξακολουθούν να διατηρούνται στη Λιβαδιά.
Για την κοινότητα, η καταγραφή των «Λαζαρίνων» αποτελεί μια επίσημη αναγνώριση μιας παράδοσης που εξακολουθεί να μεταδίδεται και να βιώνεται από τις νεότερες γενιές. Παράλληλα, η ένταξη στο Εθνικό Ευρετήριο λειτουργεί ως ένα ακόμη βήμα για την τεκμηρίωση και τη διατήρηση της συγκεκριμένης πολιτιστικής πρακτικής.
Υπουργείο Πολιτισμού
Δέκα νέα στοιχεία στο Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας
Λίνα Μενδώνη: «Με την εγγραφή δέκα νέων στοιχείων στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ενισχύουμε έμπρακτα τη διαρκή προσπάθεια του Υπουργείου Πολιτισμού για την καταγραφή, τη διαφύλαξη και την ανάδειξη του ανεκτίμητου πλούτου της άυλης πολιτιστικής μας κληρονομιάς. (...). Με τις νέες εγγραφές, το Εθνικό Ευρετήριο αριθμεί πλέον 199 στοιχεία, αναδεικνύοντας την πολυμορφία, τη δημιουργικότητα και τη συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού. (...).».
Λιτανεία της Ιερής Εικόνας της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας
Κάθε χρόνο, πραγματοποιείται η Λιτανεία της Ιερής Εικόνας της «Παναγίας Βουλκανιώτισσας» τη νύχτα της 19ης προς την 20ή Σεπτεμβρίου, σε ανάμνηση, σύμφωνα με την παράδοση, της διάσωσης κατοίκων της περιοχής από λοιμό τον 17ο/18ο αιώνα. Η κάθοδος ξεκινά από την Ιερά Μονή του Βουλκάνου και καταλήγει στη Μεσσήνη. Καλύπτει απόσταση περίπου 20 χιλιομέτρων και πραγματοποιείται καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας.
Κουλουρία του Αρχάγγελου Ρόδου (έδεσμα στο γαμήλιο τραπέζι)
Η κουλουρία είναι ένα τοπικό παραδοσιακό ζυμαρικό, που προσφέρεται ως το πρώτο πιάτο του γαμήλιου τραπεζιού στον Αρχάγγελο Ρόδου.
Η Παραδοσιακή Ζουπανιώτικη Τέχνη της Πέτρας
Είναι παραδοσιακή τέχνη, πρακτική τεχνογνωσία και δεξιότητα λατόμευσης, λιθοξοϊκής και δόμησης της πέτρας. Τοπική παράδοση των μαστοροχωρίων της περιοχής του Βοΐου Κοζάνης.
Καβοντορίτικος χορός
Αποτελεί ένα χαρακτηριστικό στοιχείο Ελληνικού Παραδοσιακού χορού στην περιοχή της Νότιας Εύβοιας, στην περιοχή του Καβοντόρο και της Καρυστίας.
Κόλι Καβύλης ‘Έβρου
Το «Κόλι» είναι ένα αγερμικό ανδρικό δρώμενο (παραδοσιακά κάλαντα) του Δωδεκαημέρου που τελείται στην κοινότητα της Καβύλης Έβρου στις 24-25 Δεκεμβρίου.
Λαζαρίνες Λιβαδιάς Σερρών
Το Σάββατο του Λαζάρου νεαρά κορίτσια ντυμένα με παραδοσιακές νυφιάτικες φορεσιές επισκέπτονται σε ομάδες τα σπίτια του χωριού και τραγουδούν παινέματα για το πρωτότοκο παιδί κάθε οικογένειας. Την Κυριακή των Βαΐων, οι Λαζαρίνες ρίχνουν βάγια στο ποτάμι. Η Λαζαρίνα, της οποίας το βάι θα περάσει τα άλλα, αποκτά τον τίτλο της «κουμπάρας» και κάνει το τραπέζι στις υπόλοιπες ανήμερα το Πάσχα.
Το πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής στους Καλαρρύτες Ιωαννίνων
Κάθε χρόνο στις 26 Ιουλίου, ανήμερα της Αγίας Παρασκευής, μετά τη λειτουργία σε ναΐσκο, που βρίσκεται 6 χιλιόμετρα έξω από το χωριό Καλαρρύτες Ιωαννίνων σε μια σπηλιά σε υψόμετρο 1740 μ., ακολουθεί γλέντι στην περιοχή «Λιβάδι». Πρόκειται για έθιμο που οι ντόπιοι το συνδέουν με θαύμα της Αγίας Παρασκευής για τη σωτηρία και τον πολλαπλασιασμό κοπαδιού.
Τα Σεργιάνια στην Κρανιά Καρδίτσας
Τελετουργικός γυναικείος χορός των Καραγκούνηδων, ο οποίος τελείται τις Απόκριες και το Πάσχα χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων, μόνο με το συλλογικό τραγούδι των γυναικών.
Η δημόσια αναπαράσταση του εθίμου «Καλογιάννια» των Σαρακατσάνων στην ΠΕ Ροδόπης
Τελούνται στις 24 Ιουνίου, πρόκειται για δημόσια αναπαράσταση τελετουργίας λαϊκής λατρείας προς τιμή του Ιωάννη του Προδρόμου, που τελούσαν οι Πολίτες Σαρακατσάνοι της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, οι οποίοι κατά το παρελθόν μετακινούνταν σε περιοχές κοντά στην Κωνσταντινούπολη.
Το Πασχαλινό Έθιμο της Ροδάνης στη Συνοικία Απόζαρι του νομού Καστοριάς
Πρωταγωνιστικό ρόλο έχει η ροδάνη, μια ιδιότυπη ξύλινη χειροποίητη κατασκευή, στη μορφή περιστρεφόμενης κούνιας με καθίσματα,.
Πολιτιστικός Σύλλογος Λιβαδιάς "Μπάμπω" :
Οι «Λαζαρoύσκες» της Λιβαδιάς στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς!
Υπάρχουν στιγμές που η συγκίνηση δεν μπορεί να αποτυπωθεί εύκολα σε λέξεις. Σήμερα, ολόκληρη η κοινότητα της Λιβαδιάς πλημμυρίζει από απέραντη περηφάνια. Μετά την ένταξη του εθίμου της «Μπάμπως», ένα ακόμα σπουδαίο, ζωντανό κύτταρο της παράδοσής μας, οι «Λαζαρούσκες» της Λιβαδιάς Σερρών, εντάσσονται επίσημα στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας!
Η σπουδαία αυτή αναγνώριση αποτελεί την απόλυτη δικαίωση για μια ολόκληρη κοινότητα. Ανήκει δικαιωματικά σε όλους τους κατοίκους της Λιβαδιάς, στους παλαιότερους που κράτησαν το έθιμο ζωντανό μέσα στις δεκαετίες με ευλάβεια, αλλά και στους νεότερους που το αγκάλιασαν, το έκαναν δικό τους και δεν άφησαν τον χρόνο να το σβήσει. Για εμάς, οι Λαζαρίνες ή Λαζαρούσκες είναι η ίδια η ιστορική μας μνήμη, η πολιτιστική μας ταυτότητα, η φωνή των προγόνων μας που αντηχεί μέχρι σήμερα. Είναι, χωρίς αμφιβολία, το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο της κοινότητάς μας.
Το Τελετουργικό του Εθίμου:
Το έθιμο τελείται το Σάββατο του Λαζάρου, με πρωταγωνίστριες νεαρά κορίτσια του χωριού. Οι κοπέλες χωρίζονται σε ομάδες, και κάθε ομάδα ορίζει την αρχηγό της, η οποία ονομάζεται «Μπογιάντσος».
Οι παρέες των κοριτσιών γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι, τραγουδώντας τραγούδια ανάλογα με το πρωτότοκο παιδί κάθε οικογένειας. Συχνά, συνοδεύονται από μικρά αγόρια που κουβαλούν το καλάθι και γι αυτό λέγονται "καλαθάδες". Μόλις φτάσουν στην αυλή, οι Λαζαρίνες παρατάσσονται κατά ύψος και αρχίζουν το τραγούδι. Τότε, η «Μπογιάντσος» αφήνει ένα μαντήλι στον ώμο της νοικοκυράς, κι εκείνη δένει μέσα σε αυτό το παραδοσιακό φιλοδώρημα, το «μπαξίσι».
Όταν τελειώσουν τα τραγούδια, η νοικοκυρά αφού τοποθετήσει αυγά και αλεύρι μέσα στο καλάθι, κυλάει μια σίτα στο έδαφος. Ανάλογα με τον τρόπο που θα πέσει η σίτα εξάγονται συμπεράσματα για το πόσο αποδοτική και ευλογημένη θα είναι η σοδειά της χρονιάς.
Το τελετουργικό κορυφώνεται την επόμενη ημέρα, την Κυριακή των Βαΐων. Οι Λαζαρίνες, αφού πάρουν τα βάγια από την εκκλησία, κατευθύνονται όλες μαζί στο κοντινότερο ρέμα. Εκεί, η «Μπογιάντσος» μαζεύει τα βάγια των κοριτσιών και τα ρίχνει στο τρεχούμενο νερό. Το βάι που θα προσπεράσει τα άλλα ωθούμενο από την ορμή του νερού, χαρίζει στην κάτοχό του τον τιμητικό τίτλο της «κουμπάρας».
Όλη αυτή η μοναδική ιεροτελεστία ντύνεται από την αρχή μέχρι το τέλος της με ένα πλήθος πανέμορφων παραδοσιακών τραγουδιών, που μεταφέρονται αναλλοίωτα από γενιά σε γενιά ως τις μέρες μας.
Η εγγραφή του στοιχείου στο Εθνικό Ευρετήριο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού αποτελεί επιστέγασμα της προσπάθειάς μας για την ανάδειξη και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς του χωριού μας.
Πίσω από αυτήν κρύβεται η συστηματική δουλειά, το πάθος και η ανιδιοτελής αγάπη συγκεκριμένων ανθρώπων για τον τόπο μας.
Τα πιο θερμά και βαθιά μας συγχαρητήρια αξίζουν:
-Στον κύριο Νικηφορίδη Σαράντη, ο οποίος ανέλαβε το σπουδαίο έργο της σύνταξης του δελτίου στοιχείου και της υποστήριξής του. Με απίστευτο μεράκι, αποτύπωσε υποδειγματικά στο χαρτί όλο εκείνο το πολύτιμο υλικό που εδώ και 20 ολόκληρα χρόνια συλλέγει με τρόπο συστηματικό, διασώζοντάς το ως σπουδαία παρακαταθήκη για το χωριό μας. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το δελτίο στοιχείου απέσπασε τα θετικά σχόλια της επιστημονικής επιτροπής του Υπουργείου.
-Στην πρόεδρό μας, κυρία Σταματία Μουτσίδου, η οποία με τη δυναμική και αδιάκοπη στήριξή της καθοδήγησε οργανωτικά με επιτυχία όλο αυτό το απαιτητικό εγχείρημα.
-Στα μέλη του Δ.Σ. του συλλόγου για τη στήριξή τους.
Η αναγνώριση αυτή δεν είναι το τέλος της διαδρομής, αλλά μια νέα αρχή. Μια υπόσχεση ότι οι ρίζες μας θα παραμείνουν βαθιές και οι φωνές των προγόνων μας θα συνεχίσουν να αντηχούν στις γειτονιές του χωριού μας.
*Το φωτογραφικό υλικό που επισυνάπτεται αποτελεί μέρος του ψηφιακού αρχείου του συλλόγου μας καθώς και της προσωπικής συλλογής του κυρίου Σ. Νικηφορίδη.
