Η κυριαρχία της ατομικής εικόνας και η υποεκπροσώπηση του τόπου

Η σύγχρονη κοινωνία χαρακτηρίζεται από τη διαρκή παρουσία ψηφιακών συσκευών με ενσωματωμένες φωτογραφικές και οπτικοακουστικές δυνατότητες. Η καθολική αυτή διαθεσιμότητα των μέσων καταγραφής έχει καταστήσει τη φωτογράφιση και τη βιντεοσκόπηση καθημερινή πρακτική για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Υπό αυτές τις συνθήκες, θα μπορούσε κανείς να αναμένει μια εκτενή και πολυεπίπεδη οπτική αποτύπωση του χώρου και της κοινωνικής ζωής.

Ωστόσο, παρατηρείται μια εμφανής δυσαναλογία ανάμεσα στις τεχνολογικές δυνατότητες της εποχής και στον όγκο του οπτικού υλικού που αφορά τον ίδιο τον τόπο. Οι φωτογραφίες και τα βίντεο που αποτυπώνουν τα χωριά, το τοπίο και τον καθημερινό χώρο ζωής παραμένουν περιορισμένα, με εξαίρεση ορισμένες συγκεκριμένες και  τουριστικές ή θεσμικές δράσεις. 

Χθες είχαμε πολύ λίγες κάμερες, αλλά πολλές φωτογραφίες τοπίων. Σήμερα, οι κάμερες είναι πολλές, όμως η αναλογία των φωτογραφιών έπεσε στο ελάχιστο. Δηλαδή, ενώ τεχνικά έχουμε περισσότερα μέσα για να φωτογραφίσουμε, τελικά τραβάμε πολύ λιγότερες εικόνες.

Η κατάσταση αυτή έρχεται σε αντίθεση με την πληθώρα εικόνων που αφορούν πρόσωπα και στιγμιότυπα προσωπικής παρουσίας.

Ο ψηφιακός δημόσιος χώρος κατακλύζεται από εικόνες αυτοαναφορικού χαρακτήρα, οι οποίες εστιάζουν στο άτομο και στην προσωπική του εμπειρία. Αντιθέτως, η οπτική καταγραφή του συλλογικού χώρου, της τοπικής αρχιτεκτονικής, του φυσικού περιβάλλοντος και των μικρών κοινοτήτων εμφανίζεται σαφώς υποεκπροσωπημένη. Η ανισορροπία αυτή δεν είναι απλώς ποσοτική, αλλά αποκαλύπτει προτεραιότητες στον τρόπο χρήσης της εικόνας.

Το φαινόμενο μπορεί να ερμηνευθεί ως ένδειξη μιας ευρύτερης πολιτισμικής τάσης, κατά την οποία το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το συλλογικό πλαίσιο προς την ατομική προβολή. Υπό αυτή την οπτική, η κυριαρχία της εικόνας του προσώπου έναντι της εικόνας του τόπου λειτουργεί ως δείκτης εγωπαθητικών πρακτικών, όχι με την έννοια της ηθικής καταδίκης, αλλά ως περιγραφή ενός τρόπου αυτοκατανόησης και κοινωνικής παρουσίας στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα.

Η περιορισμένη οπτική παρουσία του τόπου δεν σημαίνει απουσία ενδιαφέροντος ή αδυναμία καταγραφής, αλλά υποδηλώνει ότι η τεχνολογία αξιοποιείται κυρίως ως εργαλείο προσωπικής έκφρασης και λιγότερο ως μέσο συλλογικής αποτύπωσης. Υπό αυτή την έννοια, το ζήτημα δεν αφορά την έλλειψη μέσων ή δυνατοτήτων, αλλά τις επιλογές και τις προτεραιότητες που διαμορφώνουν το σύγχρονο οπτικό περιβάλλον.