Βυζαντινό Κάστρο Θερμοπηγής

Κατά μήκος των στενών του Ρούπελ – ενός περάσματος διαχρονικής στρατηγικής σημασίας στο βόρειο άκρο του νομού Σέρρες – έχουν εντοπισθεί δύο οχυρωμένες θέσεις της Βυζαντινής Περιόδου. Η μία από αυτές είναι το συγκεκριμένο κάστρο, τα λιγοστά ερείπια του οποίου εντοπίζονται στο πλάτωμα λόφου με ονομασία «Ζουντάν», περίπου 3 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από το χωριό Θερμοπηγή. Ένα χιλιόμετρο δυτικά από τον λόφο ρέει ο ποταμός Στρυμόνας.

Τοποθεσία και Στρατηγική Σημασία

Η στενωπός του Ρούπελ έχει μήκος περίπου 9–10 χιλιομέτρων. Το νότιο στόμιο βρίσκεται μεταξύ των χωριών Θερμοπηγής και Πετρίτσι, ενώ το βόρειο λίγο νοτιότερα από το χωριό Προμαχώνας και τα σύνορα με τη Βουλγαρία. Το πέρασμα σχηματίζεται ανάμεσα στους ορεινούς όγκους Μπέλλες και Άγκιστρο και διαρρέεται από τον ποταμό Στρυμόνα.

Στους βυζαντινούς χρόνους, το στενό του Ρούπελ αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες διόδους από την ενδοχώρα των Βαλκανίων προς τη Μακεδονία και την πεδιάδα των Σερρών, συνδέοντας τις πόλεις Σέρρες και Μελένικο.

Προγενέστερη Χρήση του Περάσματος

Κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, το πέρασμα του Ρούπελ αποτελούσε τμήμα ρωμαϊκού δρόμου μεταξύ δύο σημαντικών πόλεων-σταθμών, σύμφωνα με τον Πευτιγγεριανό Πίνακα (Tabula Peutingeriana): της Σκοτούσσα (ακριβής θέση άγνωστη, στην περιοχή Παλαιοκάστρου–Σιδηροκάστρου) και της Ηράκλεια Σιντική κοντά στο σημερινό Rupite.

Ο Στράβων αναφέρει τα στενά χωρίς να τα ονοματίζει:

«Ἐπὶ δὲ ἄρκτους ἰόντι ἀπὸ Ἡρακλείας καὶ τὰ στενά, δι’ ὧν ὁ Στρυμὼν φέρεται…» (Γεωγραφικά VII).

Το Φρούριο της Θερμοπηγής

Το φρούριο της Θερμοπηγής έλεγχε τη νότια είσοδο στο στενό του Ρούπελ και είχε τη δυνατότητα να ειδοποιεί τα κάστρα των Σερρών σε περίπτωση εισβολής. Διατηρούσε οπτική επαφή με δύο σημαντικά κάστρα της Σιντικής: το Σιδηρόκαστρο και το κάστρο Μαύρου Βράχου.

Το πλάτωμα του λόφου «Ζουντάν» διαθέτει φυσική οχύρωση λόγω των απόκρημνων πλαγιών στα βόρεια, νότια και ανατολικά, ενώ από τα δυτικά είναι πιο ευάλωτο λόγω υπερκείμενου υψώματος.

Η ονομασία «Ζουντάν» πιθανότατα προέρχεται από την τουρκική λέξη zindan (φυλακή, μπουντρούμι).

Θρησκευτικά και Τοπωνυμικά Στοιχεία

Στο μοναστήρι της Αγίας Βαρβάρας, κοντά στο κάστρο προς νοτιοανατολικά στην περιοχή Αγίασμα, ανέβλυζε παλαιότερα θερμή πηγή. Από αυτή την πηγή προέρχεται και η ονομασία του χωριού Θερμοπηγή (παλαιά ονομασία Πούλιοβο).

Διαδρομές και Γεωγραφία της Βυζαντινής Περιόδου

Κατά τη βυζαντινή εποχή, η διάσχιση της κλεισούρας δεν ακολουθούσε τη σημερινή παραποτάμια χάραξη. Η πορεία ξεκινούσε από τα λουτρά Σιδηροκάστρου, προσέγγιζε το φρούριο Θερμοπηγής στη θέση Ζουντάν και, μέσω των χαμηλών λόφων του Αγκίστρου στην ανατολική πλευρά του Στρυμόνα, έφθανε στο Κλειδί (Ρούπελ). Από εκεί συνεχιζόταν προς Μελένικο.

Ο λόγος αυτής της διαδρομής ήταν ότι ο Στρυμόνας εκείνη την εποχή ήταν πολύ πιο πλατύς και με μεγαλύτερη παροχή νερού, καθιστώντας δύσκολες τις παραποτάμιες διελεύσεις. Μάλιστα, το στενότερο σημείο του περάσματος ανερχόταν μόλις στα 3 μέτρα.

Ιστορικό Πλαίσιο

Η ιστορία του φρουρίου της Θερμοπηγής παραμένει άγνωστη, χωρίς σαφείς αναφορές στις πηγές, αν και ανήκε στην περιοχή της Σιντικής κατά την αρχαιότητα.

Κατά τη Μεσοβυζαντινή Περίοδο, η ευρύτερη περιοχή υπήρξε πεδίο συγκρούσεων μεταξύ Βυζαντινών και Βουλγάρων στις αρχές του 11ου αιώνα. Το σημαντικότερο γεγονός υπήρξε η Μάχη του Κλειδίου στις 29 Ιουνίου 1014, όταν ο Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος με τον στρατηγό Νικηφόρος Ξιφίας πέτυχαν καθοριστική νίκη κατά των Βουλγάρων.

Αργότερα, το 1255, εμφανίζεται η πρώτη ρητή αναφορά στο στενό με την ονομασία «Ρουπελίου δυσχωρίαν». Στη μάχη που περιγράφεται από τον Γεώργιος Ακροπολίτης, οι Βούλγαροι είχαν οχυρώσει την κλεισούρα για να εμποδίσουν τον αυτοκράτορα Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρης. Η βυζαντινή νίκη ήρθε με κύκλωση των εχθρικών δυνάμεων.

Δομικά και Αρχιτεκτονικά Στοιχεία

Στον χώρο διατηρούνται ελάχιστα ερείπια οχυρώσεων σε χαμηλό ύψος. Ο Πέτρος Σαμσάρης, ο οποίος επισκέφθηκε τον χώρο το 1988, κατέγραψε δύο πύργους ενωμένους με τείχος και δημοσίευσε σχετική φωτογραφία. Σήμερα, όμως, δεν διακρίνεται κανένα εμφανές ίχνος των πύργων.

Ο χώρος έχει υποστεί έντονη αλλοίωση, πιθανώς λόγω εγκατάστασης πυλώνα ηλεκτροδότησης, λιθολόγησης από βοσκούς ή άλλων ανθρώπινων παρεμβάσεων. Υπάρχει ακόμη λιθόκτιστη στάνη στην περιοχή.

Σήμερα σώζονται:

«Α’ Τείχος» μήκους 5–6 μ., ύψους 1,70 μ. και πάχους 1,5 μ.

«Β’ Τείχος» μήκους 10 μ., ύψους 1 μ. και πάχους 1,5 μ.

Βόρειο τείχος σε επίπεδο θεμελίων

Λιθοσωρός 15 μ. που πιθανότατα αποτελεί κατάλοιπο τείχους

Η δόμηση αποτελείται από αργολιθοδομή με κονίαμα και διάσπαρτους πλίνθους.

Σπηλιά και Επιπλέον Κατάλοιπα

Σε απόσταση 70–80 μέτρων δυτικά του φρουρίου υπάρχει σπηλιά με κατακόρυφο άνοιγμα σε μορφή σχισμής. Η σχέση της με το κάστρο παραμένει άγνωστη. Έξω από αυτήν εντοπίζεται μεγάλος λιθοσωρός, πιθανόν προερχόμενος από τα τείχη του οχυρού.

Πέτρος Σαμσάρης : Βυζαντινοί τόποι και μνημεία της κάτω κοιλάδας του Στρυμόνα. Ο σημερινός νομός Σερρών: συμβολή στη μελέτη της ιστορικής γεωγραφίας και μνημειακής τοπογραφίας της περιοχής